वराहपुराणम्

यदा वह्निः पुनः प्रज्वलितः, तदा ब्राह्मणः सहस्रशः लौहजालानि पृथक् पृथक् विव्याजहार, यत्रैकस्मिन्नेव वह्नौ तानि लौहजालानि सन्ति स्म, यद्यपि वह्निः एकत्रैव आसीत्। तस्मिन् समये शिकारिणा ब्राह्मणं प्रति प्रोक्तम्— "भोः महर्षे, एकां ज्वालामादाय ददातु, येनाहं सर्वाण्यत्र विनाशयिष्यामि।" एवं उक्त्वा स शिकारि शीघ्रं जलपूर्णं घटमग्नौ क्षिप्तवान्, तत्क्षणमेव वह्निः पूर्ववत् उपशामितः। ततः शिकारिणा तस्मै तपस्विने ब्राह्मणे प्रोक्तम्— "भगवन्, या ज्वाला त्वया वह्नेः प्राप्ता, तां मे देहि, येनाहं स्वानि मांसानि पाचयिष्यामि।" एवमुक्तः ब्राह्मणः लौहजालं निरीक्ष्य, तत्र वह्निं न पश्यन्, मूलतः नष्टं तं वह्निं नवेक्षितवान्। तदा स ब्राह्मणः व्रते स्थिरो मौनं स्थित्वा लज्जितः तिष्ठन्, शिकारिणा इदं वचनमुक्तम्— "अस्यां वह्नौ, आर्य, शाखाः बह्व्यः ज्वलन्ति; मूलनाशे वह्निरपि नश्यति। कथं ब्राह्मण, एषा स्थितिरेव वा?" ततो ब्राह्मणाय उक्तम्— "आत्मा स्वस्वरूपे स्थितो सर्वभूतानां शरणं; तस्मादेव विश्वस्योत्पत्तिः, तत्रैव स्थितिः। यः यथाशास्त्रं स्वधर्मं, यथाविधि भिक्षावृत्त्या, आत्मनि संयोगेन आचरति, स न पतति।" एवं शिकारिणा ब्राह्मणं प्रति उक्ते, नृपश्रेष्ठ, दिवः पुष्पवृष्टिः तस्मिन्पतिता। स तत्र दिव्यान्, मनोजवान्, महान्तः, नानारत्नविभूषितान् विमानान् अपश्यत्। तेषु मध्ये ब्राह्मणः तं कठोरं लोभिनं मनुष्यं सर्वेषां मध्ये स्थितं ददर्श, तत्र च स परमं बहुरूपं पुरुषं अपश्यत्। द्वैतभावपरित्यागे सिद्धः, योगेन बहुरूपधारी स ब्राह्मणः, तं दृष्ट्वा हृष्टचित्तः स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः। एवं, ब्राह्मणश्रेष्ठ रैभ्य, स्वधर्मानुष्ठाने अपि, पण्डिताः निश्चितं मोक्षं प्राप्नुवन्ति, नृपश्रेष्ठ। एवं रैभ्यः च वसुश्च संशयरहितौ भूत्वा बृहस्पतेः निकेतनात् स्वाश्रमं गतौ। तस्मात्, राजेन्द्र, त्वमपि नारायणं सर्वात्मना स्वशरीरेऽवस्थितं अद्वितीयं पश्यन् पूजय। एवं कपिलस्य वचः श्रुत्वा, बलवान् राजा अश्वशिराः ज्येष्ठं पुत्रं स्थूलशिरसं आहूय, तमात्मन्यराज्ये स्थाप्य, स्वयं वनं प्रति गतः। स तत्र नैमिषे रम्ये स्थले, यज्ञमूर्तिं गुरुं तपसा स्तोत्रैश्च पूजयामास। अथ पृथिव्या पृष्टम्— "कथं राजा नारायणं यज्ञमूर्तिं स्तुतवान्? पुनः तं स्तोत्रं विस्तरेण कथय।" श्रीवराह उवाच— "यज्ञपूजिताय, देवानां प्रभवे, भवाय, सूर्याय, वह्नेः, सोमस्य, मरुतां नाथाय, हरेः बहुरूपाय यज्ञमूर्तये नमः। नित्याय यज्ञपुरुषाय, शोभनदंष्ट्राय, चन्द्रसूर्यनेत्राय, अयनद्वयकुक्षये, कुशरोम्णे, समिधां शक्तये नमः। स्वशरीरेण व्याप्तमिदं व्योम पृथिव्यन्तरं दिशः च, तम् ईश्वरं लोकबीजं जनार्दनं सदा नमामि।" "देवदानवानां जयपराजयहेतवे, यः स्वयम्भूः स्वयम्भूतिं युगे युगे सृजति, तस्मै यज्ञमूर्तये नमः। मायामयप्रभवे, निर्मलरश्मिविभ्राजितचक्राय, गदाखड्गशार्ङ्गधारिणे, चतुर्भुजाय यज्ञमूर्तये सदा नमः। कदाचिद् सहस्रशीर्षाय, कदाचिद् गिरिसमानतनवे, कदाचिद् रजःकणसमानसूक्ष्माय, नित्याय यज्ञपुरुषाय सदा नमः।" "चतुर्मुखाय सृष्टिकर्त्रे, चक्रधारिणे रक्षाय, कालाग्निसदृशाय संहाराय, तस्मै यज्ञमूर्तये नमः। संसारचक्रप्रवर्तने पूजिताय, सर्वव्यापिने, सनातनाय, योगिभिः ध्यानगम्याय, अमेयाय यज्ञमूर्तये सदा नमः।" "मया मनः सत्यमेव समर्पितम्; यदा तव स्वरूपे तत्त्वतो दृष्टे, मनः स्थिरं भवति, अन्यन्न जानाति; तव शुद्धां भक्तिं पालय।" एवं स्तुवतः तस्य राज्ञः पुरतः, वह्निशिखासदृशः तेजो दृश्यते स्म; तस्मिन् तेजसि मनः न्यस्य, राजा यज्ञमूर्तौ लयं प्राप। पृथिव्याः पुनः पृष्टम्— "रैभ्यवसुयोः संशयनिवृत्तौ, भगवन्, आङ्गिरसवचनं श्रुत्वा किमकरोताम्?" श्रीवराह उवाच— "स वसुः सर्वधर्मवित्, स्वराज्ये प्रतिष्ठितः, बहून् महायज्ञान् बहुदक्षिणान् अकरोत्। स राजा, तं नारायणं सर्वात्मानं अभिन्नबुद्ध्या पूजयामास। कालान्तरे, राज्यसुखान् भुक्त्वा, स राजा द्वैतस्य पारं गच्छन्, ज्येष्ठं पुत्रं विवस्वन्तं, शतभ्रातॄणां श्रेष्ठं, स्वराज्ये स्थाप्य, तपोवनं गतः।" "तत्र पुष्कराख्ये पुण्ये तीर्थे, यत्र केशवः पुण्डरीकाक्षः भक्तैः पूज्यते, स काश्मीरराजा वसुस्तपसा देहमुपक्षीणयत्। स राजा पुण्डरीकाक्षाय परमं स्तोत्रं भक्त्या जपन्, पापरहितं नारायणं तुष्टाव; स्तोत्रान्ते स राजा तेनैकत्वं प्राप्तवान्।" पृथिव्या पृष्टम्— "कथं पुण्डरीकाक्षस्य परमं स्तोत्रं स्मर्यते? किमिव तत्? तत्त्वेन कथय।" श्रीवराह उवाच— "नमः पुण्डरीकाक्षाय, नमो मधुसूदनाय, नमो जगन्नाथाय, नमस्तेजोमयाय चक्रपाणये। पुण्डरीकाक्षाय विश्वरूपाय, महाबाहवे, वरदाय, सर्वव्यापिने, ज्ञानाज्ञानस्वरूपाय नमः।" इति।