शेषशय्यायां विश्रान्तस्य तव वक्षःस्थले दीप्तिमन्तं नमस्करोमि। देवेषु सर्वेश्वरस्य तव नमः, मोक्षप्रदाय नमः। धनुषि, खड्गे, चक्रे च धारयन्तं, जन्ममृत्युविहीनं, नाभिकमलात् उत्पन्नं तव नमस्करोमि। तव बिम्बाधरं कोरालवर्णं, हस्तौ कोमलकलिकासमानौ, तव शरणं प्रपन्नोऽस्मि, तुष्टोऽस्मि—स्त्रीणां नागानां च क्लेशात् मां रक्षस्व। जनार्दन, तव वाराहस्वरूपं नीलवर्णं दृष्ट्वा पुनः भीतः अस्मि, यत् तव शरीरं जगत्सर्वं व्याप्य अस्ति; अतः, भगवन्, कृपां कुरु, महाभयात् मां उद्धर। केशवः पादौ रक्षतु, नारायणः जङ्घे, माधवः कटिं, गोविन्दः गुह्यभागं रक्षतु। विष्णुः नाभिं, मधुसूदनः उदरं, त्रिविक्रमः ऊरू, वामनः हृदयम् रक्षतु। श्रीधरः कण्ठं, हृषीकेशः मुखं, पद्मनाभः नेत्रे, दामोदरः शिरः रक्षतु। एवं हरिपरित्राणं कृत्वा, पृथिवी 'नमस्ते भगवन् विष्णो' इत्युक्त्वा मौनं स्थितवती। ततः, सूतः उवाच—हरिः पृथिव्याः भक्त्या तुष्टः, स्वमायां दर्शयन् वाराहस्वरूपे तत्र स्थितः। स भगवान् उवाच—'किम् तव प्रश्नः, सुमध्याम्? एषः प्रश्नः दुर्लभः; पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रसारं वक्ष्यामि। सर्वेषु पुराणेषु एषः श्लोकः सार्वत्रिकः; निश्चित्य, हे पृथिवि, सर्वं पुनः शृणु।' श्रीवराहः उवाच—'सृष्टि, प्रलयः, वंशावलीः, मनुव्यवस्थाः, वंशकथाः—एते पञ्च लक्षणानि पुराणस्य। प्रथमं मुख्यसृष्टिं वक्ष्यामि, यत्र देवद्विजानां कर्माणि ज्ञायन्ते, चतुर्विधं परमात्मानं च।' 'आदौ अहं महाकाशः अभवम्; ततः मम सूक्ष्मतत्त्वं उत्पन्नम्—चेतनं एकरूपं अभवत्। तत् चेतनं त्रिधा—सत्त्व, रजस्, तमस्—विभक्तं, तत्तत्त्वानि भिन्नरूपाणि अभवन्। तत्र त्रय्यां, अहं तमःरूपः महत्, यः सर्वज्ञैः मुख्यः कथ्यते; तस्मात् क्षेत्रज्ञः उत्पन्नः, तस्मात् बुद्धिः अभवत्। तस्मात् श्रवणादिकरणानि उत्पन्नानि; ततः इन्द्रियसमूहः लोकाय स्थापितः; तैः तत्त्वैः, हे शुभे, अहं आत्मनैव देहम् निरमिमि।' 'शून्यं, शब्दः, आकाशः अभवत्; तस्मात् वायु, ततः तेजः; तस्मात् आपः, ततः, हे देवी, त्वं मया जीवधारिणी सृष्टा। पृथिव्यां, वारिणि च, फेनः, पिण्डः, अण्डं च अभवत्; तद् अण्डं सुष्ट्वा, विभक्तं, तत्र अहं जलरूपः आरम्भे स्थितः।' 'आपः सृष्ट्वा, तत्र अहं स्थितः; अतः मम नाम नारायणः अभवत्, यतः आप्सु वसामि; प्रतिसर्गे तत्र पुनः आगच्छामि, नाभिकमलात्, प्रथमवत्, शयनकाले एकः उत्पद्यते।' 'हे देवी, मम नाभिकमलात्, तत्र स्थितस्य, चतुर्मुखः अभवत्; तम् आज्ञापयामि—'सृष्टिं कुरु, विप्र!' इत्युक्त्वा, अहं अदृश्यः अभवम्; स चिन्तयन् स्थितः, जगत्पालकः, किंचिद् न अपश्यत्।' 'ततः, ब्रह्मणः, अव्यक्तजन्मनः, महान् कोपः उत्पन्नः; तस्मात्, तस्य क्रोधात्, गोद्रुमे कुमारे जातः।' 'स बालः रुदन्, ब्रह्मणा अव्यक्तरूपेण निगृहीतः; 'नाम देहि' इत्युक्त्वा, ब्रह्मा तं रुद्रः इति नाम ददौ।' 'स अपि 'सृष्टिं कुरु, शुभ' इत्युक्त्वा, न शक्न्वन्, आप्सु तपस्यां प्रविष्टः।' 'आप्सु स्थितस्य ब्रह्मणः, तदनन्तरं, प्रजासर्गाय, दक्षिणाङ्गुष्ठात् प्रजापतिं अकरोत्; तथैव, वामाङ्गुष्ठात् पत्नीं अकरोत्।' 'तस्यां, ब्रह्मा मनुं स्वायम्भुवं उत्पादितवान्; एवं प्राचीनकाले ब्रह्मणा प्रजासृष्टिः कृतः।' पृथिव्याः प्रश्नः अभवत्—'हे देवेश, आदिसृष्टिं विस्तरेण कथय, ब्रह्मा नारायणः च कथे किल प्रतिसर्गे किम् प्रकारेण अभवत्?' श्रीभगवान् उवाच—'सर्वप्रजाः नारायणरूपेण सृष्टाः; सर्वं यथावत् वक्ष्यामि, शृणु, हे पृथिवि।' 'पूर्वसर्गे, निशायाः जाग्रत्काले, ब्रह्मा सत्त्वसम्पन्नः, शून्यं जगत् अपश्यत्। नारायणः परः, अव्यक्तः, परमपितामहः; श्रीभगवान् ब्रह्मरूपः अनादिः, सर्वोत्पत्तिस्थानः।' 'त्रैपुण्ये नारायणश्लोकं पठन्ति—ब्रह्मरूपः देवः जगतोऽवस्थाप्रलयः।' 'आपः 'नाराः' कथ्यन्ते; आपः नरेण उत्पन्नाः; तेषां स्थानं पूर्वं तस्य, अतः नारायणः स्मृतः।' 'सर्गे चिन्तयन्, पूर्ववत्, तस्य अज्ञानतः, तमःमयः विकारः अभवत्।' 'तमः, मोहः, महामोहः, तमिस्रः, अन्धः—एताः पञ्च अज्ञानरूपाः महात्मनि अभवन्।' 'पञ्चधा सृष्टिः, तस्य ध्यानस्थितस्य, अचेतनमयी, न बहिः, न अन्तः, गुह्यरूपा, स्थावररूपा; एषा मुख्यसृष्टिः, ज्ञैः ज्ञेयम्।' 'ततः, ध्यानं कुर्वतः, अन्यः श्रेष्ठः सर्गः अभवत्; तस्य प्रवाहः तिर्यग्, तिर्यक्स्रोतः इति प्रसिद्धः।' 'एते पश्वादयः विख्याताः; ते धर्ममार्गात् विच्युताः। तिर्यक्स्रोतः अपि अप्रवृत्तिम् दृष्ट्वा, चतुर्मुखः तद् एव मन्यते।' 'ऊर्ध्वस्रोतः त्रिधा, सत्त्वप्रधानः, धर्मनिष्ठः; तस्मात् देवाः उत्पन्नाः, सर्वयोनिषु जायन्ते, ऊर्ध्वगमिनः।' 'ततः, अन्यं सर्गं कृत्वा, प्रजापतिः पुनः चिन्तयति; मुख्यसृष्टिजातान् अन्यांश्च अप्रवृत्तिम् मन्यते।' 'ततः, प्रभुः, अर्वाक्स्रोतः चिन्तयन्, अर्वाक्स्रोतः सर्गे, मानवाः प्रवृत्तिमन्तः अभवन्।' एवं भगवतः वाराहस्वरूपस्य, पृथिव्याः भक्त्याः, ब्रह्मणः सृष्टिक्रमस्य, नारायणरूपस्य, विविधसृष्टिस्वरूपस्य च, पञ्चधा सृष्टिसम्प्रदायस्य, पृथिव्याः प्रश्नोत्तररूपेण, सगौरवं, सौम्यतया, पुराणकथनं सम्प्राप्तम्।