वराहपुराणम्

देवः सर्वदेवदानवानां मध्ये यानि कर्माणि कृतवान्, तानि सर्वे भगवन्तं विष्णुमनन्तरूपं स्तुवन्ति स्म। अस्य सृष्टिः अपि तव हेतोः कृतमिति विज्ञायते, न च किञ्चिदपि गूढरूपेण कर्तुं शक्यते। त्वं कूर्मवराहादिरूपाणि बहून्यपि धारयामासिथ, अच्युत! तव सर्वज्ञत्वात् पुनः पुनर्जन्मानि अपि कीर्त्यन्ते, परन्तु वस्तुतः तानि न सन्ति। त्वं नरसिंहरूपधारिन्, वामन, जमदग्निनामन्, दशग्रीवरावणवंशनाशक, वासुदेव, बुद्ध, कल्किन्, पक्षिराज, शम्भो, दर्पनाशक—सर्वेषां ते नमः। नारायणाय, पद्मनाभाय, परमपुरुषाय, सर्वामरगणपूजिताय, ज्ञानिनां श्रेष्ठाय च ते नमः। तीक्ष्णमुखनरसिंहरूपाय, गिरिसमानशरीरकूर्माय, सागराकारमत्स्याय, वराहरूपधारिणे अनन्ताय च नमः। भगवन्! एष तव कर्म सृष्ट्यर्थमेव, न तु तव मुख्यं स्वरूपम्; अज्ञानिनां प्रति एष ध्यानः प्रकाशितः, अन्यथा त्वं न दृश्यसे, अनादिपुरुष। त्वमेव यज्ञस्य मूलं, तस्याङ्गानि, हविः, पशु, ऋत्विक्, यजमानः च; त्वां देवर्षयः पूजयन्ति। यत् किञ्चिदिह स्थावरजङ्गमं देवकालवह्निसंस्थापितं, तत् परम्; त्वं अविभक्तः जनार्दन, मे हृदयस्थितं कामं सिद्धिं दातुमर्हसि। पद्मनयन! साकारनिराकाररूप! हरि! त्वामाश्रितोऽस्मि, संसारात् उद्धर माम्। एवं तेन महात्मना राज्ञा विशालाम्रतरुच्छायायाम् स्थितेन भगवतः स्तुतिः कृता। ततः प्रसन्नो भगवान् हरिः, कुब्जरूपं गृहीत्वा स्वयमागतः; तस्य आगमनेन सह स एव आम्रवृक्षः कुब्जः अभवत्। तदद्भुतं दृष्ट्वा स धर्मनिष्ठो राजा विस्मयं गतः—कथं आम्रवृक्षः कुब्जः जातः इति चिन्तयन् तस्य ब्राह्मणस्य आगमनेन एष सिद्धिरभूत् इति बुबोध। तस्मात् स एव एष भगवतः परमपुरुषः इति निश्चित्य राज्ञा तं ब्राह्मणं प्रणम्य उवाच—"भगवन्, त्वमेव परमपुरुषः, कृपार्थमिह आगतः; तत्त्वं रूपं दर्शय मे, हे हरि।" एवं समभाष्य, स भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः सौम्यरूपेण प्रकटितः सन्ददर्श। स राजा, "वरं वृणीष्व राजेन्द्र, यत् किंचिदस्ति ते मनसि; मयि तुष्टे त्रिषु लोकेषु तिलमात्रमपि तव सम्पद्येत" इति भगवता प्रोक्तः। तदा राजा प्रमुदितलोचनः "मुक्तिं मे देहि, देवेश" इत्युक्त्वा अन्यन्न किञ्चिदवदत्। भगवता पुनरुक्तं—"मम आगमनेनायं आम्रवृक्षः कुब्जः अभवत्; अतः एष क्षेत्रं कुब्जाम्रतीर्थमिति प्रसिद्धं भविष्यति।" यत्र पशुर्वा ब्राह्मणो वा देहत्यागं करोति, तत्र पञ्चशतानि दिव्ययानानि लभन्ते, योगिनः च मोक्षं प्राप्नुवन्ति। इति उक्त्वा भगवाञ्जनार्दनः तं राजानं शङ्खाग्रस्पर्शेन स्पृष्टवान्; ततः स राजा परमां मुक्तिमवाप्तवान्। तस्मात् राजेन्द्र! त्वमपि तं भगवन्तं शरणं व्रज, येन पुनः दुःखमार्गं न यास्यसि। यः कश्चिद् प्रातःकाले तयोः चरितं शृणोति वा पठति, स मोक्षधर्मार्थलाभान् प्राप्नुयात्। यः पुरुषश्रेष्ठ! एतद्व्रतमुत्तमं यथाविधि आचरति, स सर्वसमृद्धिं भुक्त्वा अन्ते लयं गच्छति। अगस्त्य उवाच—अथ ते सम्प्रकाशयामि श्रीव्रतं परमं, येन दारिद्र्ययुक्तोऽपि त्वरितं श्रीमान्भवति। मार्गशीर्षशुक्लपक्षे प्रतिपद्यां रात्रौ उपवसित्वा विष्णुमग्निं च पूजयेत्। वैश्वानराय पादौ, अग्नये उदरं, हविर्भुजे उरः, द्रविणोदाय बाहू समर्पयेत्। संवर्त्ताय शिरः, ज्वलनाय सर्वतो दद्यात्; एवं यथाविधि जनार्दनं पूजयेत्। तस्य पुरतः सम्यगग्निकुण्डं निर्माय तत्र मन्त्रैः यज्ञं कुर्यात्। पश्चात् यवमिश्रितसर्पिषा भोज्यं भुञ्जीत; कृष्णपक्षे चतुर्मासं एवं कार्यम्। चैत्रादिमासेषु सर्पिरोदनं, श्रावणादिषु सक्तुं भक्षयेत्; ततः व्रतं समाप्तम्। व्रतसमाप्तौ सुवर्णमयं वह्निं रक्ताम्बरयुग्मेन च्छाद्य रक्तपुष्पैः अलङ्कृत्य स्थापयेत्। कुङ्कुमेन तं वह्निं, ब्राह्मणं, भगवन्तं च अभ्यञ्जयेत्; ब्राह्मणं सर्वाङ्गसम्पन्नं शोभनं कुर्यात्। विधिवत् पूजयित्वा रक्ताम्बरयुग्मेन तस्मै दद्यात्, मन्त्रं चेदं वदेत्—"अहं श्रीमान्, मम कर्म श्रीमद्, मम कृत्यम् श्रीमद्, अहं श्रीमान्; अस्य व्रतस्य फलेन सदा सुखी स्याम्।" इति उक्त्वा निधिं ब्राह्मणस्य पुरतः स्थापयित्वा, त्वरितं श्रीमांल्लभते, पूर्वं दारिद्र्ययुक्तोऽपि। अस्य क्रियया इहैव श्रीः, धनं, धान्यं च समृद्ध्यति; नात्र संशयः। वह्निः पूर्वजन्मकृतं पापं दहति; तस्मिन्नष्टे जीवः मुक्तो भवति, साक्षात् अस्मिन्नेव जन्मनि। यः प्रतिदिनं शृणोति, द्विजश्च भक्त्या पठति, तौ उभौ अस्मिन्नेव लोके त्वरितं पुण्यभागिनौ भवतः। एतद्व्रतं प्राचीनकाले महात्मना कुबेरः अपि अतीते युगे शूद्रयोनि स्थितः सम्पादितवानिति श्रूयते।