वराहपुराणम्

राजा उवाच— “देवेश, वेदविद्यायाम् निपुणः, यजमानः, कीर्तिमान्, दीर्घायुष्मान्, अनन्तगुणसम्पन्नः, शुद्धः, ब्राह्मणसदृशः पुत्रो मे भवतु।” इति प्रार्थ्य पुनरुवाच— “परमेश्वर, अन्ते मम सुकृतं स्थानं देहि, यत्र प्राप्तः पुरुषः शोचति न, यत् मुनिसदनं कथ्यते।” एवमुक्त्वा स राजा, तस्य वचनेन तुष्टः भगवान्— “एवमस्तु” इत्युक्त्वा अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः तस्य राज्ञः पुत्रः जातः, वत्सप्रिय इति नाम्ना। स वेदवेदाङ्गविद् अभवत्, यज्वा, बहुशास्त्रपारगः, तस्य कीर्तिः पृथिव्यां प्रसृताऽभूत्। स राजा, एवं गुणसम्पन्नं पुत्रं विष्णुदत्तं प्राप्य, तेजस्वी, सर्वद्वन्द्वानि परित्यज्य, तपस्यैव मनः समर्पयामास। स हिमवति रम्ये पर्वते, उपवासपरायणः, इन्द्रियनिग्रहे स्थितः, हरिं सम्पूज्य स्तोत्राणि निर्ममे। भद्राश्व उवाच— “ब्राह्मण, किम् इदं स्तोत्रं राजा तेन कालेन कृतवान्? किं च तस्य भगवतः स्तवनान्ते किम् अभवत्?” दुर्वासा उवाच— “स राजा, हिमवत्संश्रयी, तत्र मनसा संनिवेश्य, विष्णोः स्तोत्रमकरोत्।” राजा उवाच— “जनार्दनं परं देवं, क्षराक्षरात्मानं, क्षीराब्धिशायिनं, भूमिधरं, देहिनां परमं गतिं, इन्द्रियातीतं, विश्ववक्षसं, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणं स्तौमि। त्वं प्रपञ्चपूर्वः परमात्मा, व्यापकोऽनादिः पुरुषोत्तमः, इन्द्रियातीतः वेदविदां वरिष्ठः, पाञ्चजन्यगदाधर रक्ष मां। देव, त्वया सुरासुरेषु कर्माणि कृतानि, अनन्तरूप, यानि कीर्त्यन्ते। इयं सृष्टिः तव हेतोः, न च किंचित् गुह्येन क्रियते। तथा कूर्मवराहादिरूपाणि त्वया धृतानि, अनेकरूपत्वात् पुनः पुनः जन्मानि ते कथ्यन्ते, अच्युत, परं तु न सन्ति। नृसिंह, वामन, जमदग्नि, दशग्रीवकुलान्तक, वासुदेव, बुद्ध, कल्किन्, पक्षिराज, शम्भो, दर्पनाशन, ते नमः। नारायण, पद्मनाभ, परमपुरुष, सर्वामरगणपूजित, विद्यावन्तां श्रेष्ठ, ते नमः। उग्रनृसिंहरूप, कूर्म, मत्स्य, अनन्तवराहरूप, ते नमः। भगवन्, एष तव सृष्ट्यर्थं विग्रहः, न तु मुख्यः; अज्ञानिनां ध्यानरूपं त्वया प्रदर्शितम्; तेषां विना त्वं न दृश्यसे, पुरातन। त्वं यज्ञस्य मूलं, तस्याङ्गानि, हविः, पशुः, ऋत्विक्, यजमानश्च; देवर्षयः त्वां पूजयन्ति। यदिदं स्थावरजङ्गमं विश्वं, देवकालाग्निसंस्थापितं, तत् परम्; त्वं न विभागोऽसि, जनार्दन; मनसः कामं सिद्धिं मे प्रापय। कमलनयन, साकारनिराकार, हरि, त्वां शरणं गतः अस्मि, संसारात् उद्धर माम्। एवं महात्मना तेन राज्ञा स्तुतः, विशालस्याम् आम्रतरुण्याः अधः स्थितः, परमेश्वरः तुष्टः अभवत्। ततः हरिः कुब्जरूपं धारयित्वा स्वयम् आगतः; तदागमनेन आम्रवृक्षः अपि कुब्जः अभवत्। एतदद्भुतं दृष्ट्वा, स नियमस्थो राजा, चिन्तामगात्— “कथमेतद् आम्रवृक्षः कुब्जः जातः?” इति। चिन्तयानस्य, तस्य ब्राह्मणस्य आगमनेन एष कार्यः सिद्धः इति विवेकः समुत्पन्नः। ततोऽसौ एव भगवतः परमपुरुषः इति निश्चित्य, तं ब्राह्मणं प्रणनाम। उवाच— “भगवन्, त्वमेव परमपुरुषः, अनुग्रहायागतः; तत्त्वरूपं मे दर्शय, हे हरि।” एवमुक्ते, स भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः सौम्यरूपः समुपस्थित्य, इदं वचनमुवाच— “राजेन्द्र, वरं वृणुष्व, यदस्ति तव मनसि; मयि तुष्टे, त्रिषु लोकेषु तिलमात्रमपि तव स्याद्, राजन्।” इति। एवमुक्तः, राजा प्रमुदितलोचनः— “मुक्तिं देहि देवेश” इत्युक्त्वा, अन्यन्न किञ्चिद् अब्रवीत्। तदा भगवान् पुनरुवाच— “मम आगमनेनायं आम्रवृक्षः कुब्जः जातः; अतः एष देशः कुब्जाम्रतीर्थ इति ख्यातिं गमिष्यति। अत्र पशवो वा ब्राह्मणाः वा शरीरत्यागं कुर्वन्ति चेत्, पञ्चशतानि विमानानि तेषां स्युः; योगिनः मोक्षं लभन्ते।” एवं राजानं समभाष्य, भगवान् जनार्दनः तं शङ्खाग्रस्पर्शनात् मुक्तिं दत्तवान्; तच्छ्लेषेण स राजा परमां गतिं प्राप। तस्मात्, राजेन्द्र, त्वमपि तं भगवन्तं शरणं व्रज, येन पुनः दुःखमार्गं न यास्यसि। यः कश्चित् प्रातःकाले एतयोः चरितं शृणोति वा पठति, स मुक्तिधर्मार्थलाभान् प्राप्स्यति। यः, नराधिप, एतद् पुण्यव्रतम् आचरति, स सर्वसंपदं लभते, ततो भुक्त्वा मोक्षं प्राप्नोति। अगस्त्य उवाच— “अथ ते श्रेयस्करं श्रीव्रतम् आख्यास्यामि, येन दुर्भाग्यः अपि क्षणात् सौभाग्यवान् भवति। मार्गशीर्षशुक्लपक्षे प्रतिपदि, रात्रौ उपवास्य, विष्ण्वग्न्योः पूजनं कुर्यात्। वैश्वानराय पादौ, अग्नये उदरं, हविर्भुजे उरः, द्रविणोदाय भुजौ समर्पयेत्। संवर्त्ताय शिरः, ज्वलनाय सर्वतः; एवं जनार्दनं, ईश्वराणां ईश्वरं, विधानपूर्वकं पूजयेत्। तत्पूर्वं सम्यक् वह्निकुण्डं निर्माय, तत्रैव मन्त्रैः होमं कुर्यात्, विप्र। ततः ससर्पिषा यवोदनं भुञ्जीत; कृष्णपक्षे अपि एवं चतुर्मासान् आचर्यते।