वराहपुराणम्

राज्ञे दातव्यं कङ्कणं सुवर्णकुण्डले च, ग्रामं च प्रतिग्रहीतृभ्यः प्रतिदिनं दातव्यं, इति नृप! मध्ये तु तयोः सह सर्वाणि श्रेष्ठानि दातव्यानि, यथाशक्ति दरिद्राणां भूषणानि दातव्यानि। यथाशक्ति सुवर्णमयीं पृथिवीं कृत्वा, तथैव द्वे गव्यौ द्वे च वसनयुगले यथाधनं यथाशक्ति च दातव्यम्। गवां दानं, भूषणयुगलं, सर्वं च सुवर्णयुक्तं दातव्यम्; एवं कृत्वा कृष्णपक्षशुक्लपक्षयोः द्वादश्योः व्रतमनुष्ठेयम्। यथाशक्ति रजतपृथिवी दातव्या, ब्राह्मणेभ्यः सह भोजनविधानेन; तथा पादत्राणानि, पादुकाः, छत्राणि च यथाशक्ति दातव्यानि। एतानि दत्त्वा, वदेत्—"कृष्णः दामोदरः सदा मयि तुष्टो भवतु; हरिः सर्वरूपधारी सदा मम प्रियः स्यात्।" एवं दानभोजनयोः फलं सहस्रवर्षेऽपि वर्णयितुं न शक्यते। तथापि, हे निष्पाप! संक्षेपेण किञ्चिदिदानीं फलं कथयामि; शृणु, पूर्वकाले कृतानि पुण्यानि अस्य व्रतस्य। कृतयुगे कश्चन राजा आसीत्, व्रतधारी ब्रह्मविद्; स पुत्रकामः ब्रह्माणं जगद्गुरुम् उपगम्य, तेनास्य व्रतमिदं प्रदर्शितं, स च तदनुष्ठितवान्। व्रतस्यान्ते साक्षात् जगदात्मा तस्य पुरतः प्रादुरभूत्, तुष्टः चोवाच—"वरं वृणु राजन्।" स राजा उवाच—"देवेश, वेदविद्याविशारदं, यज्ञनिष्ठं, यशस्विनं, दीर्घायुषं, गुणसम्पन्नं, शुद्धं, ब्रह्मवत् पुत्रं मे दत्तुमर्हसि।" इत्युक्त्वा पुनरुवाच—"परमेश, व्रतान्ते मम मुक्ति: स्यान्मुनिलोकाख्या या गम्यते, तत्र दुःखाभावः।" भगवानुवाच—"एवं भविष्यति," इत्युक्त्वा अन्तर्धानमगात्। तस्य पुत्रः जातः—"वत्सप्रिय" इति नाम्ना। स वेदवेदाङ्गविद्, यज्ञकर्ता, शास्त्रपारगः; तस्य कीर्तिः पृथिव्यां विस्तीर्णा। राजा विष्णुदत्तः, तादृशं पुत्रं प्राप्त्वा, सर्वद्वन्द्वान् परित्यज्य, तपस्यां प्रवृत्तः। स हिमवतः सुन्दरशृङ्गे, उपवासपरायणः, इन्द्रियजययुक्तः, हरिं स्तुत्वा, तत्र स्तोत्रमकरोत्। भद्राश्वः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, किं स्तोत्रमकरोत् स राजा? स्तुवन् तं परमेशं किं प्राप्तवान्?" दुर्वासाः उवाच—"हिमवतः आश्रये स्थित्वा, तत्र मनसा एकाग्रः, स राजा विष्णोः स्तोत्रमकरोत्।" राजा उवाच—"जनार्दनं परं देवं स्तौमि—यो नश्वरश्चाक्षरश्च, क्षीराब्धिशायी, पृथिवीधरः, देहिनां परमगम्यः, इन्द्रियातीतः, विश्वं विततमुष्णन्, साकारनिराकारः।" "त्वं आदिदेवः, परमार्थस्वरूपः, सर्वव्यापी, सनातनः, परमपुरुषः, इन्द्रियगोचरातीतः, वेदविदां श्रेष्ठः; पालय मां शङ्खचक्रगदाधर।" "देव, त्वया देवासुरेषु कर्माणि कृतानि, येषां कीर्तिः श्रूयते, अनन्तरूप! त्वदर्थं सृष्टिरियम्, न हि कश्चिद् गुह्यकर्मा किञ्चन करोति।" "कूर्मवराहादिरूपाणि त्वया धृतानि; बहुधा रूपधारणं कृतम्; सर्वज्ञत्वात् पुनः पुनर्जन्मानि तव स्मर्यन्ते, अच्युत! वस्तुतस्तु तानि न सन्ति।" "नरसिंह, तुभ्यं नमः; वामन, जमदग्निनामन्, दशग्रीववंशनाशक, वासुदेव! बुद्ध, कल्किन्, पक्षिराज, शम्भो, दर्पहा! तुभ्यं नमः।" "नारायण, पद्मनाभ, परमपुरुष! सर्वदेवगणपूजित, ज्ञानिनां प्रमुख! तुभ्यं नमः।" "क्रूरमुखनरसिंहरूप, पर्वतवत्कूर्मतनु, समुद्रकल्पमत्स्यारूप, वराहरूपानन्त! तुभ्यं नमः।" "एष ते कर्म सृष्ट्यर्थं, न तव मुख्यं रूपम्, एष ध्यानं मूढानां प्रदर्शितम्; तेषां विना त्वं दृश्यसे न, पुरातन!।" "यज्ञस्य त्वं मूलम्, विष्णो! त्वं चाङ्गानि; त्वमेव हविः, पशु, ऋत्विक्, यजमानश्च; त्वां देवर्षयः पूजयन्ति।" "यदिदं स्थावरजङ्गमं जगति, देवकालाग्निसंस्थापितं, तत् परम्; त्वं न विभज्यसे, जनार्दन, प्रभो! मे मनःकामनां सिद्धिं देहि।" "पद्मनयन, साकारनिराकार, हे हरि! त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि—मां संसारात् उद्धर।" एवं स महात्मा राजा, विशालाम्रतरुमूले स्थित्वा, हरिं स्तुत्वा, तुष्टिं प्राप। तदा हरिः कुब्जरूपं धारयित्वा स्वयमेव आगतः; तस्य आगमनेनैव आम्रतरुः कुब्जः जातः। तदद्भुतं दृष्ट्वा, स व्रतधारी राजा चिन्तामगमत्—"कथमयं आम्रतरुः कुब्जः जातः?" चिन्तयन्, तत्र ब्राह्मणस्य आगमनेनैव एष सिद्धिर्भवितव्येति ज्ञानमवाप्तवान्। "एष एव परमपुरुषः, कृपयैव आगतः," इत्युक्त्वा, स तं ब्राह्मणं प्रणम्य उवाच— "भगवन्, त्वमेव परमपुरुषः, अनुग्रहाय आगतः; तव तत्त्वं रूपं दर्शय, हे हरि।" एवं प्रोक्तः भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः सौम्यरूपः प्रकटः अभवत्, तं चेदमुवाच—"वरं वृणु, राजेन्द्र, यदस्ति तव मनसि; मयि तुष्टे, त्रिषु लोकेषु यदपि तिलपरिमाणं तत् तव भवेत्।" एवं उक्तः राजा हर्षविकसितलोचनः उवाच—"मुक्तिं मे देहि, देवेश," इत्येवमुक्त्वा, अन्यन्न किञ्चिदुवाच। तदा भगवान् पुनरुवाच—"मम आगमनेन एष आम्रतरुः कुब्जः जातः; अतः एष क्षेत्रं 'कुब्जाम्रतीर्थ' इति प्रसिद्धं भविष्यति।" अत्र पशुजातयः, ब्राह्मणाः वा, यत्र देहत्यागं कुर्वन्ति, तेषां पञ्चशतानि विमानानि स्यु:; योगिनश्च मोक्षं लभन्ते।