वराहपुराणम्

दशमे दिवसे, नृपश्रेष्ठ, मध्यान्हे स्नात्वा विष्णोः सम्यक् पूजनं कृत्वा, भक्त्या यथापूर्वं द्वादश्यां संकल्पं कर्तव्यं। एवं कृत्वा, कृष्णार्थं ब्राह्मणाय यवदानं दातव्यं—यथा दाने, यज्ञे, पूजायां वा। एवं चतुर्मास्यव्रतस्य समाप्तौ, हे नृपश्रेष्ठ, पुनः चैत्रादारभ्य यत्नेन पण्डितैः ब्राह्मणेभ्यो हिरण्ययुक्तं चूर्णपात्रं दातव्यम्। श्रावणादिमासेषु अपि, त्रिमासपर्यन्तं कार्तिकादारभ्य तिलपर्यन्तं च, तण्डुलदानं कर्तव्यम्। एवं कृत्वा, दशमे दिवसे शुचिना यत्नेन च, भक्त्या हरिम् पूज्य, मासस्य नामोच्चारणं कर्तव्यम्। तदा भक्त्या यथापूर्वं द्वादश्यां संकल्पः कर्तव्यः, इन्द्रियसंयमेन च; एकादश्यां स्वशक्त्या भूमेः सज्जीकरणं कर्तव्यम्। विधिवत् हिरण्मयाङ्गीं भूमेः प्रतिमां पर्वतपातालाभूषितां हरिपुरतः स्थापयेत्। शुभ्रयुग्मवस्त्रच्छन्नां सर्वबीजसमन्वितां, पंचरत्नैः ‘प्रियदत्तेति’ पूजनीया सा। तत्रैव जागरणं कृत्वा, प्रभाते पुनः द्वाविंशत्यधिकचतुर्विंशतिपर्यन्तं ब्राह्मणान् आह्वयेत्। तेषां प्रत्येकं गवां दानं, युग्मवस्त्रं, मुद्रिकां च दद्यात्। तत्र कङ्कणानि सुवर्णकुण्डलानि च दातव्यानि; प्रत्येकाय नृपः ग्रामदानं अपि दद्यात्। मध्ये स्थितः ब्राह्मणः युग्मेन सह, सर्वेषां श्रेष्ठानि वस्तूनि लभेत; दरिद्रेभ्यः शक्त्या भूषणानि दातव्यानि। स्वशक्त्या सुवर्णमयीं भूमिं कृत्वा, युग्मगवां युग्मवस्त्रं च यथाशक्ति दद्यात्। गवां दानं, युग्मभूषणं, सर्वं च सुवर्णेन सह दातव्यम्; एवं कृत्वा कृष्णपक्षशुक्लपक्षयोः द्वादश्योः व्रतम् आचरितव्यम्। शक्त्या रजतभूमिदानं कृत्वा, ब्राह्मणेभ्यः सहान्नं दद्यात्; तत्रैव पादत्राणानि छत्राणि च शक्त्या दद्यात्। एतानि दत्त्वा, 'कृष्णः दामोदरः सदा मयि तुष्टोऽस्तु, हरीः सर्वरूपधारी सदा मम प्रीत्यै भवतु' इति वदेत्। एवं दानभोजनादिना यत् पुण्यं लभ्यते, तत् सहस्रवर्षेष्वपि वर्णयितुं न शक्यते। तथापि, निष्पाप, संक्षेपेण फलं वक्ष्यामि; शृणु प्राचीनानि पुण्यानि कर्माणि अस्य व्रतस्य। आदिकाले कश्चन राजा आसीत्, व्रतानुष्ठाननिष्ठः ब्रह्मविदपि; स पुत्रकामः सन् ब्रह्माणं जगद्गुरुं प्रार्थयामास। ब्रह्मा तस्मै एतद्व्रतं प्रदर्श्य, स्वयमेव तद्व्रतं कृतवान्। व्रतस्यान्ते, साक्षात् विश्वात्मा तस्य पुरतः प्रादुरभूत्, तुष्टः सन् 'वरं वृणीष्व' इति उवाच। राजा उवाच—'देवेश, वेदमन्त्रकुशलः, यज्ञरतः, कीर्तिमान्, दीर्घायुः, अनन्तगुणसम्पन्नः, शुचिः, ब्राह्मणसमानः पुत्रो मे भवतु।' एवं उक्त्वा, पुनरपि—'परमेश, व्रतान्ते मम मुन्याश्रमसदृशं पुण्यस्थानं देहि, यत्र प्राप्तः शोच्यते न कश्चन' इति प्रार्थयामास। भगवान् 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा अन्तर्धानमगात्; तस्य पुत्रः जातः, वत्सप्रिय इति नाम्ना। स वेदवेदाङ्गविद्, यज्ञकर्ता, शास्त्रबहुसंपन्नः, भूमौ कीर्त्या प्रसिद्धः अभवत्। राजा, एवं पुत्रं लब्ध्वा, विष्णुदत्तः नाम, तेजस्वी, सर्वद्वन्द्वं त्यक्त्वा तपसि मनः न्यधात्। स हिमवतः सुन्दरशिखरे हरिं पूजयन्, उपवासेन इन्द्रियनिग्रहं च कृत्वा, तदा स्तोत्रं रचयामास। भद्राश्वः पप्रच्छ—'ब्राह्मन्, किम् स्तोत्रं स राजा रचयामास? तथा तं स्तुवतः किं फलं प्राप्तम्?' दुर्वासा उवाच—हिमवत्पृष्ठे स्थित्वा, राजा तत्र मनसा एकाग्रः, विष्णोः शक्तिमतः स्तोत्रं रचयामास। स राजा उवाच— 'जनार्दनं प्रभुं स्तौमि, यो विनाश्य चाविनाश्य च, क्षीराब्धिशायी, भूमिधरः, देहिनां परमगम्यः, इन्द्रियातीतः, विश्ववक्षाः, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपः। त्वं आदिदेवः, परमार्थस्वरूपः, सर्वव्यापी, सनातनः, पुरुषोत्तमः, इन्द्रियगोचरातीतः, वेदविदां वरिष्ठः; पाञ्चजन्यगदाशार्ङ्गधारी, रक्ष मां। देवदानवेषु कृतानि तव कर्माणि कीर्त्यन्ते, अनन्तरूप, तव हेतोः सृष्टिरियम्, गोप्येन किमपि न कृतं। कूर्मवराहादिरूपाणि यथा त्वया धृतानि, तव सर्वज्ञत्वात् पुनः पुनर्जन्मानि कथ्यन्ते, अच्युत, वस्तुतस्तु न विद्यन्ते। नरसिंह, नमस्तुभ्यं; वामन, जामदग्न्य, दशग्रीवकुलान्तक, वासुदेव, बुद्ध, कल्किन्, पक्षिराज, शम्भो, दर्पदर्पण, नमस्ते। नारायण, पद्मनाभ, पुरुषोत्तम, अमरगणपूजित, ज्ञानिनां प्रमुख, नमस्ते। नरसिंहरूपकठोरमुख, कूर्म, पर्वतसमशरीर, मत्स्य, समुद्राकार, अनन्तवराहरूप, नमस्ते। एष तव क्रियायाः सृष्ट्यर्थत्वं, तव देहः न मुख्यः, अज्ञेभ्यः ध्यानं दर्शितम्; तेषां विना त्वं न दृश्यसे, पुरातन। यज्ञमूलं त्वं, विष्णो, यज्ञाङ्गानि अपि; त्वं हविः, पशु, ऋत्विक्, देवता; त्वां देवर्षयः पूजयन्ति। यदिदं स्थावरजङ्गमं देवकालाग्निसंस्थितं लोके, तत् परं; त्वं न विभज्यसे, जनार्दन, इच्छितं सिद्धिं मे प्रयच्छ। पद्मलोचन, देहवन्तं च देहहीनं च, हे हरि, त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि—मां संसारात् उद्धर।' एवं तेन महात्मना राज्ञा विशालमाम्रतरूप्रान्ते स्थितेन स्तुतः स भगवान् परमत्मा तुष्टः अभवत्।