वराहपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, एकदा द्वयोः विरुद्धयोः संवादोऽपि श्रुतः। अत्रेयः नाम ब्राह्मणः, वेदाध्ययननिष्ठः ऋषिः, तत्र आसीत्। सः ब्राह्मणः सदा प्रातःस्नानपरः त्रिकालकर्मनिष्ठश्च वर्तते स्म। तदा संयमनो नाम कश्चन पुरुषः, पुण्ये धर्मवने, श्रीभगीरथ्याः तीरे स्नानाय कदाचित् गतवान्। तत्रैव, निष्ठुरकः नाम, तीक्ष्णदृष्टिः, धनुष्पाणिः, मृत्यु-तुल्यः भीषणः व्याधः, महतीं मृगयूथीं तत्र स्थितां दृष्ट्वा, तान् हन्तुम् उद्दिश्य, बाणं धनुषि संधाय, तत्र आगतः। तदा संयमनो ब्राह्मणः तम् व्याधं मृगहत्याय प्रवृत्तं दृष्ट्वा, तस्य निवारणाय प्रोवाच— “मा, साधो, प्राणिवधं मा कुरु।” तस्य वाक्यं श्रुत्वा व्याधः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— “नाहं पृथगात्मानं हिंसामि, द्विजोत्तम। परमात्मैव भगवाञ् स्वयमेव जीवभिः क्रीडति; स एव गोमयकुम्भौ निर्माति— इति श्रूयते, न चात्र संशयः।” “हे ब्राह्मण, एषा बुद्धिः सदा जायते— एषा मोहः मोक्षकामिनां स्वभावः। इदं जगत् प्राणयात्रायाम् प्रवृत्तं, ‘अहं’ इति शब्दः तत्र पुण्यं न प्राप्नोति।” एवं श्रुत्वा स ब्राह्मणः संयमनो विस्मितः सन् निष्ठुरकं व्याधं प्रत्युवाच— “किमेतत् त्वया उक्तम्? तव वाक्यानि साक्षात् युक्तिसम्पन्नानि च।” ततः मुनिवचनं श्रुत्वा धर्मज्ञः स व्याधः उवाच— “कुतः तव लोहेन जालं च तत्र अग्निं चाधाय स्थापितम्?” ततः सः अग्निं प्रज्वाल्य ब्राह्मणाय प्रोवाच— “काष्ठसमूहः ज्वलतु।” तदा ब्राह्मणः स्वमुखेन अग्निं प्रज्वाल्य तत्र उपराम। अग्नौ पुनः ज्वलत्यां, ब्राह्मणः सहस्रशः लौहजालानि, प्रत्येकं स्वस्वच्छिद्रयुक्तानि, एकस्मिन्नेव अग्निस्थाने, पृथक् पृथक् न्यवच्छिनोत्। तदा व्याधः ब्राह्मणम् उवाच— “महामुने, एकां ज्वलनशिखां गृहाण, येन अहं इह अन्याः शिखाः नाशयिष्यामि।” इति उक्त्वा, सः शीघ्रं जलपूर्णं घटं होमाग्नौ क्षिप्तवान्; तत्क्षणात् सः अग्निः यथापूर्वं नष्टः। तदा व्याधः तस्मै तापसाय ब्राह्मणाय उवाच— “भगवन्, या ज्वलनशिखा त्वया अग्नितः गृहीता, तां मे देहि, येन अहं मांसं पाचयिष्यामि।” इत्युक्ते, ब्राह्मणः लौहजालं निरीक्ष्य, तत्र अग्निं नापश्यत्; सः मूलतः नष्टः अभवत्। तदा धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः तत्र स्तब्धः, लज्जया मूकः स्थित्वा, व्याधस्य वचः शृणोति स्म। व्याधः उवाच— “अस्मिन्नग्नौ, विप्रश्रेष्ठ, शाखाः नानाविधाः ज्वलन्ति; मूलनाशे सर्वे अग्नयः नश्यन्ति। ब्रूहि, ब्राह्मण, किं न एतद् सत्यम्?” “आत्मा स्वस्वरूपे स्थितः सर्वभूतानां आश्रयः। तस्मात् पुनः विश्वसृष्टिः जायते, तत्रैव च स्थितम् इदं जगत्।” “यः यथाविधि भिक्षाटनं वा अन्यं यं यं व्रतम् आचरति, तं स्वात्मनि संयोज्य यथाविधि कुर्वन्, सः न पतति।” एवं व्याधवचनं ब्राह्मणः शृण्वन्, राजश्रेष्ठ, तदा तस्मिन् व्याधे दिव्यः पुष्पवृष्टिः आकाशात् पतितः। सः दिव्यान् विमानान्, यत्रकुत्रापि गन्तुं समर्थान्, महान्तः रत्नभूषितांश्च, अपश्यत्। तत्रैव ब्राह्मणः तम् उग्रं लोभिनं व्याधं सर्वेषां मध्ये स्थितम् अपश्यत्, तत्र च बहुरूपिणं परमात्मानं दृष्टवान्। अद्वैतभावनासिद्धः, योगेन नानादेहधारी, ब्राह्मणः तं दृष्ट्वा प्रमुदितः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। एवं, विप्रश्रेष्ठ रायभ्य, स्वधर्मकर्मणि प्रवृत्तोऽपि, विद्वान् मुच्यते, निःसंशयं, राजन्। एवं रायभ्यः वासुश्च संशयसमाधानं प्राप्य, बृहस्पतेः आश्रमात् निर्गत्य स्वाश्रमं गतवन्तौ। तस्मात्, राजन्, त्वमपि श्रीनारायणं स्वात्मन्येव अभिन्नं पश्यन्, पूजय। कपिलवचनं श्रुत्वा, स बलवान् राजा अश्वशिराः ज्येष्ठं पुत्रं स्थूलशिरसं आहूय, तस्मिन् राज्ये स्थाप्य, स्वयं वनं गतवान्। तत्र, शोभने, नैमिषाख्ये स्थले, सः यज्ञरूपिणं देवं, स्वगुरुं, तपसा स्तोत्रैश्च पूजयामास। पृथिव्युवाच— “कथं सः राजा नारायणं यज्ञरूपिणं स्तुतवान्? पुण्यश्लोके, तत्स्तोत्रं विस्तरेण पुनः कथय।” श्रीवराह उवाच— “यज्ञपूजिताय, देवेशाय, भवाय, सूर्याय, वह्नये, सोमाय, मरुद्भ्यश्च, हरये, यज्ञमूर्तये, नानारूपाय, नमो नमः।” “नित्याय यज्ञपुरुषाय, शोभनदंष्ट्राय, चन्द्रसूर्यनेत्राय, वर्षद्वयसंधिप्रदेशकुक्षये, कुशाङ्कुरोम्णे, समिध्वीर्याय नमः।” “स्वदेहेन व्याप्तमिदं व्योम, पृथिव्यन्तरिक्षं दिशश्च; तस्मै लोकबीजाय जनार्दनाय सदा नमामि।” “देवदानवविजयपराजयहेतोः, प्रत्येकं युगे, आद्याय स्वयंसृष्टतनवे, यज्ञमूर्तये नमः।” “मायामयतेजसे, निर्मलविमलरश्मिधरचक्रिणे, चतुर्भुजाय, गदाखड्गशार्ङ्गधारिणे, यज्ञमूर्तये सदा नमः।” “कदाचित् सहस्रशिरसे, कदाचित् पर्वतसमुदराय, कदाचित् रजःकणसमानाय, तस्मै नित्याय यज्ञपुरुषाय सदा नमः।” “चतुर्मुखाय स्रष्ट्रे, चक्रधारिणे, संहाराय कालाग्निसमानाय, यज्ञमूर्तये सदा नमः।” “संसारचक्रचालनपूजिताय, व्यापिने, सनातनाय, योगिभिरधिगताय, अनन्ताय, यज्ञमूर्तये सदा नमः।” “स्वचित्तं ते समर्पितम्; स्वस्वरूपे यथार्थदर्शनसमये, नान्यद् ज्ञातव्यं, चित्तं स्थिरं भवति; मम शुद्धां भक्तिं पालय।” एवं स्तुतः, अग्निशिखासदृशं तेजः तस्य पुरतः प्रादुरभूत्; तत्र सः राजा मनः संयम्य प्रविष्टः, यज्ञमूर्तौ लयं प्राप। पृथिव्युवाच— “हे भगवन्, रायभ्यः वासुश्च संशयापनयनं प्राप्य, आङ्गिरसवचनं श्रुत्वा, किम् अकुरुताम्?