शृणु, राजन्, पुरातनकथामिमां यथावर्णिताम्। यः पुत्रस्य पुत्रः स ज्ञातः ‘पितामह’ इति नाम्ना, एवं वंशपरम्परायामयं विधिः प्रतिष्ठितः, नान्यथा। कदाचित् तु एष सम्बन्धः भविष्यति; तस्मात् पितरं अपि दृष्टव्यम्। एवं चिन्तयन् सः किमकर्तव्यमिति मनसा संलग्नः बभूव। यदा सः एवं विचिन्तयन् आसीत्, तदा तस्य पुरतः पितृशस्त्रं प्रादुरभवत्। तेन शस्त्रेण कोपसमन्वितः सः समीपस्थं सारं मथितवान्। तस्य मथनस्य क्षणे सः एकं शिरः अपश्यत्, यत् चतुर्मुखं नारिकेलरूपं च, ग्राह्यं दुःसाध्यम्। तत् शिरः प्रधानतत्त्वेन दशधा आच्छादितम् आसीत्। सः चतुर्दंशनशस्त्रेण तं तिलबीजवत् छित्त्वा चकार। यदा तिलवत् अंशाः सम्यक् छिन्नाः, तदा मूलस्य किञ्चित् अपि न अवशिष्टम्। तथापि, ‘अहमेव अहम्’ इति वदन् कश्चन जीवः प्रादुरभवत्, तं अपि सः छित्त्वा चकार। तस्य छेदने पुनः तस्य अंशे कश्चन लघुजीवः दृष्टः, सः समीपे स्थित्वा ‘अहं पञ्चजन्यः’ इति अवदत्। तं अपि छित्त्वा, सः पञ्चमहाभूतेषु शून्यता अपश्यत्। आकाशं निर्माय, सर्वे अपि तत्र समीपस्थाः सन्तः एवं वदितुम् आरब्धवन्तः। तं अपि वैराग्ययुक्तेन शस्त्रेण तिलवत् छित्त्वा चकार; तस्य छेदने, दशांशेन लघुतरं अन्यं जीवम् अपश्यत्। तं पुरुषं रूपच्छेदशस्त्रेण छित्त्वा, अन्यं दृष्टवान्; एवं सः तं अपि लघुं शुक्लं सौम्यं च अकरोत्। एवं कृत्वा, भगवान् पुनः व्योम्नि स्वकं शरीरं पितरं रूपेण अपश्यत्। तस्य रूपं रजःकणवत् सूक्ष्मं, सर्वेषां प्राणिनां मध्ये अदृश्यं, समं च दृष्ट्वा, उभौ परमसुखसंपन्नौ दुःखं विहाय स्थितवन्तौ। एषः सः पुरुषः स्वरनामधेयः महातपस्वी; तस्य रूपं ‘व्यक्त’ इति कथ्यते, तस्य महाशिरः ‘अव्यक्त’ इति। एतस्मादेव प्रसङ्गात्, राजन्, सृष्टिः उत्पन्ना; प्रलयात् तु एष एव। एषा खलु प्रथमैव कथा जगतः; यः एनां तत्त्वतः वेत्ति, सः कर्मणि भक्तिमान् भवति। एवं कथे समाप्तायां, भद्राश्वः पप्रच्छ—“कः पूज्यः ज्ञानोत्पत्तिकामस्य? कथं च पूज्यते? एतद् ब्रूहि, द्विजोत्तम।” अगस्त्यः उवाच—“सर्वदा विष्णुः एव पूजनीयः, सर्वैः देवैः अपि; तं यथाविधि पूजयन् सः वरप्रदः भवति, इति वक्ष्यामि। सर्वदेवर्षिमनुष्याणां परमगुह्यं नारायणः परमेश्वरः; तं नमस्कुर्वन् न पतति। प्राचीनकाले, महात्मा नारदः विष्णुप्रियं व्रतम् अप्सरसां चाख्यात्, इति श्रूयते, राजन्। एकदा, पूर्वकल्पे, स्नानार्थं मानससरोवरं गतः नारदः, तत्र अप्सरःसमूहं दृष्टवान्। ताः क्रीडारतान् नारदं दृष्ट्वा—जटामुकुटधारिणं, अस्थिस्थिस्थूलं, दण्डछत्रकपालधरं—ब्रह्मपुत्रं तपोनिष्ठं, विवादप्रियं, देवासुरमानुषाभिलषितं द्रष्टुम् इच्छन्त्यः, ताः उत्तमाः नारदं पप्रच्छुः। अप्सरः ऊचुः—“भगवन्, ब्रह्मपुत्र, वयं पतिद्विषः स्मः; कथं नारायणः अस्माकं पतिः स्यात्?” इति। नारदः प्रत्युवाच—“यत्र सर्वत्र नमस्कारपूर्वकं प्रश्नः शुभः; यूयं तु गर्वात् यौवनमदात् तद् न कृतवत्यः। तथापि, येन विष्णोः नामोच्चार्यते, स एव भवेत् पतिः; तस्य नाममात्रेण सर्वं सिद्ध्यति, न संशयः। अहं तु व्रतम् वक्ष्यामि, येन हरिः स्वयं वरदः स्यात्। वसन्ते शुक्लद्वादश्यां, उपवासं कृत्वा, रात्रौ हरिं पूजयेत्। चित्रशय्यां रचयित्वा, तस्यां रजतेन हरिलक्ष्म्यौ स्थापयेत्। ततः पुष्पमण्डपं निर्माय, तत्र जागरणं कर्तव्यं, नृत्यवाद्यैः सहितम्। शिरसि ‘मानसजाय’, कटौ ‘अनङ्गाय’, बाहुमूले ‘कामाय’, उदरे ‘शास्त्राय’—एवं पादयोः ‘मन्मथाय’, सर्वत्र ‘हरये’—सः देवेशं पुष्पैः, विशेषतः मल्लिकापुष्पैः, पूजयेत्। अनन्तरं, चतुर्दिशं चारुशर्कराकाण्डान् स्थापयित्वा, प्रणिपत्य ब्राह्मणाय दद्यात्, स वेदवेदाङ्गविद्, समग्राङ्गः, बुद्धिमान् च। ब्राह्मणान् पूजयित्वा, व्रतं समाप्य, विष्णुः निःसंदेहं पतिः भवति। नमस्कारं विना, गर्वात् प्रश्नः कृतः; तस्य परिणामः भविष्यति। अस्मिन् सरसि, अष्टावक्रमहर्षिः, युष्माभिः उपहसितः, शापं दास्यति। व्रतस्य प्रभावात्, देवपतिं प्राप्य, गर्वात् अवमानः, गोपालैः अपहरणं च भविष्यति। यः स्त्रीहरः देवः सः एव पतिः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, दिव्यः नारदः तत्क्षणात् निर्गतः। ताः अपि तद्व्रतं कृत्वा, हरिः ताभिः तुष्टः बभूव। अगस्त्यः पुनरुवाच—“शृणु, राजन्, व्रतानां मध्ये उत्तमं व्रतम्, येन विष्णुः शुभेन लभ्यते, न संशयः। मार्गशीर्षमासे, प्रतिपदादारभ्य, शुक्लपक्षे दशम्यन्तं, एकभुक्तेन उपवासः कर्तव्यः।” एवं, राजन्, पुराणकथायां, वंशपरम्पर्याः रहस्यं, स्वरपुरुषस्य उत्पत्तिः, नारायणपूजनस्य माहात्म्यं, च व्रतानां विधानं विस्तरेण प्रतिपादितम्।