अगस्त्यः उवाच— एषा अद्भुतकथा समुपस्थिताऽस्ति, या सर्वेषां सम्बन्धिनी। सा तव शरीरे, मम शरीरे, सर्वेषां च प्राणिनां शरीरेषु वर्तमानाऽस्ति। यः कश्चित् अस्याः उत्पत्तिं ज्ञातुम् इच्छति, स एव परं साधनं स्वयमेव अन्वेष्टव्यः। गोपालात् चतुर्ष्पदाः समुत्पन्नाः, तेषां च चतुर्मुखः। स एव अस्याः कथायाः आचार्यः प्रवर्तकश्च अभवत्; तस्य पुत्रः स्वर इति नाम्ना सप्तमः स्वरूपः स्मृतः। यद् यत् चतुर्विधस्य पुरुषार्थस्य साधनं तेन उक्तम्, तद् ऋग्वेदार्थनिष्ठाः उपास्य तदवाप्नुवन्, हे राजन्। चतुर्णां मध्ये प्रथमः चतुर्भिः शृङ्गैः प्रतिष्ठितः वृषभः; द्वितीयः तेनोक्तमार्गानुगः, तृतीयः अपि तथा; चतुर्थः तेन निर्देशितः सुतं भक्त्या उपासते। सप्तमस्वरूपस्य कर्माणि प्रथमं श्रुतानि, हे राजन्; द्वितीयः सनातनः ब्रह्मचर्येण जीवति। ततः दासादिसेवाऽनुष्ठानं, त्रिषु वृषभारोहणं, वनवासश्च विहितः, यदा वृषभः आत्मनि प्रतिष्ठितः। अन्यः चतुर्धा, एकधा, द्विधा च 'अहम्' इति वदति; तस्य एव अपत्यानि जातानि, भेदविभागसमुत्थानि। अनन्तं च अननन्तं च रूपं पूर्वं दृष्ट्वा, चतुर्मुखः चिन्तयामास, 'कथं मम जनकं द्रक्ष्यामि?' इति। पितुः गुणाः, महात्मनः, यः आसीत्, सः स्वरस्य अपत्यानां किञ्चित् न दृश्यन्ते। पुत्रपुत्रः 'पितामह' इति नाम्ना कथ्यते; एवं वंशानां परम्परा स्थापिताऽस्ति, अन्यथा न। कदाचित् एष सम्बन्धः उत्पत्स्यते; त्वं अपि पितरं द्रष्टुम् अर्हसि। एवं कृत्वा अपि सः चिन्तायाम् मग्नः अभवत्, किम् कर्तव्यं इति विचारयन्। चिन्तयतः तस्य पितृशस्त्रं पुरतः प्रादुरभवत्; तेन शस्त्रेण, कोपात्, समीपस्थं सारं मन्थयामास। मन्थितमात्रेण, सः एकं शिरः दृष्टवान्, यद् चतुर्मुखं, नारिकेलवत्, ग्राह्यम् अतिदुष्करम्। तत् मुख्येन तत्त्वेन संवृतम्, दशधा आवृतम् आसीत्; चतुर्दन्तशस्त्रेण तद् तिलपुष्पवत् छित्त्वा। तिलवत् अङ्गानि सम्यक् छित्त्वा, मूलस्यान्ते किञ्चित् न अवशिष्टम्; तथापि 'अहम् अहम्' इति एकः प्राणी प्रादुरभवत्, तं अपि छित्त्वा। तस्य छेदनात्, तस्य अङ्गे, अन्यः लघुः प्राणी दृष्टः, सः समीपस्थः 'अहं पञ्चविधभूतप्रभवः' इति वदन्। तं अपि छित्त्वा, पञ्चभूतानि शून्यं दृष्टवान्; आकाशं कृत्वा, सर्वे अपि ते समीपस्थाः एवं वदितुम् आरब्धाः। तदपि विरक्तशस्त्रेण तिलपुष्पवत् छित्त्वा; तस्य छेदने, दशांशेन लघुतरं अन्यं दृष्टवान्। रूपच्छेदशस्त्रेण तं जनं छित्त्वा, अन्यं दृष्टवान्; एवं सः तं शुक्लं मृदुं लघुतमं च कृतवान्। एवं कृत्वा, प्रभुः पुनः स्वं शरीरे, आकाशे, पितरं स्वरूपेण दृष्टवान्, हे राजश्रेष्ठ। रजःकणसमं रूपं, सर्वेषां प्राणिनां मध्ये अदृश्यं, समं दृष्ट्वा, उभौ परमसुखेन तृप्तौ, दुःखं च नष्टम्। एवं सः स्वर इति नाम्ना महातपाः पुरुषः, तस्य रूपं 'व्यक्त' इति कथ्यते, महाशिरः 'अव्यक्त' इति। एवमेव अस्मात् आख्यानात्, हे राजश्रेष्ठ, व्यक्तिः समुत्पन्ना; प्रलयात् तु केवलं एष एव। एष एव प्रथमो विश्वस्य आख्यानः; यः एतत् सत्यम् वेत्ति, सः कर्मनिष्ठः भवति। भद्राश्व उवाच— हे द्विजोत्तम, ज्ञानोत्पत्तिं इच्छतः कः पूज्यः? कथं च सः पूजनीयः? एतत् ब्रूहि मे, हे द्विजोत्तम। अगस्त्यः उवाच— केवलं विष्णुः प्रभुः सदा पूजनीयः, सर्वैः देवैः अपि; तं वः वक्ष्यामि येन सः वरदः भवति। सर्वदेवर्षिमानुषाणां परं रहस्यं नारायणः परमेश्वरः; तं नमस्कुर्वतः पतनं न भवति। श्रूयते, हे राजन्, पुरा महात्मा नारदः विष्णुप्रियं व्रतम् अप्सरसां च आख्यातवान्। कदाचित् पूर्वकल्पे नारदः स्नानाय मानससरोवरं गतः, तत्र अप्सरसां गणं दृष्टवान्। ताः क्रीडमानाः नारदं दृष्ट्वा—जटामुकुटधारिणं, अस्थिस्थिस्नायुमात्रशेषं, दण्डछत्रकपालधारिणम्— ब्रह्मपुत्रं तपोनिष्ठं, कलहप्रियं, देवासुरमानुषैः समर्चितं द्रष्टुम् इच्छन्त्यः, ताः उत्तमाः स्त्रियः तं पप्रच्छुः। अप्सरसः ऊचुः— 'भगवन्, ब्रह्मपुत्र, वयं पतिद्विषयाः स्मः, हे द्विजोत्तम। कथं नारायणः अस्माकं पतिः स्यात्, तद् वद।' नारदः उवाच— 'नमस्कृत्य पृष्टः प्रश्नः सर्वत्र शुभः; किन्तु यूयं मद्गर्वयौवनमदात् न कृतवन्त्यः।' तथापि, यः यः देवदेवस्य विष्णोः नामोच्चार्यते, स एव पतिः भवतु; हरिः एवं सिध्यति। नाममात्रोच्चारणेन सर्वं सिद्ध्यति, न संशयः। इदानीं व्रतं वक्ष्यामि येन हरिः स्वयं वरदः पतित्वं च ददाति। नारदः उवाच— 'वसन्ते शुक्लद्वादश्यां उपोष्य विधिवत्, रात्रौ हरिं पूजयेत्।' चित्रविचित्रशय्याम् कृत्वा, तस्यां रजतहरिलक्ष्मीप्रतिमां स्थापयेत्। ततः पुष्पैः तोरणं निर्माय, तत्र नृत्यवाद्यैः जागरणं कुर्यात्। 'मनसोत्पन्नाय' शिरसि, 'अनङ्गाय' कट्यां, 'कामाय' बाहुमूले, 'शास्त्राय' उदरे च समर्पयेत्— इत्येवं अगस्त्येन श्रुतिपूर्वकं पुराकथितं व्रतम् अप्सरसां विषये, विष्णुप्रीतये, सम्पूर्णं संप्रदत्तम्।