स पूर्वं सर्वरूपवतः पञ्च पुत्रान् प्राप्तवान्, तेषां च यथासंख्यं पुत्राः अक्षशब्देन प्रसिद्धाः। ते सर्वे पूर्वं चौराः आसन्, राजा तु तान् निगृह्य, निराकारानिव सर्वान्, शोभनं निवासं निर्मितवान्। तस्यां नगऱ्यां नव द्वाराणि, एकं स्तम्भं, चत्वारि च चतुष्पथानि आसन्; सा सहस्रनद्यन्तर्गता, सर्वतो जलाशयान्विता च स्थिताऽभूत्। ते नव जना एकत्वेन तस्यां पुरीम् प्रविश्य, तत्क्षणादेव राजा गोपालरूपधारी पुरुष उत्पन्नः। स महान् राजा गोपालश्च तस्मिन् नगरे स्थित्वा, तत्रैव वेदान् स्मृत्वा, श्रोतृवाक्यानि निर्दिशन्। स राजा सर्वाणि व्रतानि, नियमांश्च, यज्ञांश्च, ये शाश्वता आत्मस्वरूपसम्बद्धाः, तान् सम्यगाचरन्। कदाचित् स राजा कर्मप्रवृत्तिं प्रवर्धयन् क्लान्तः अभवत्; सर्वज्ञत्वात् योगनिद्रां प्रविश्य, पुत्रमजनयत्। स राजा चतुर्मुखः, चतुर्भुजः, चतुर्वेदधारी, चतुष्पथयुक्तः अभवत्; तस्मात् सर्वाणि भूतानि, पश्वादीनि, तस्य वशे स्थितानि। स एव राजा तस्मिन् सागरे, तस्मिन् वने, तृणेषु च स्थितः; गजेभ्यश्च अन्येषु च समः, कर्माणि अनुमत्य तिष्ठन्, मुनिश्रेष्ठ। एवं श्रुत्वा, भद्राश्वः प्राह—"हे ब्रह्मन्, मम प्रश्नस्य य एषः आख्यानः त्वया कथितः, कस्य स महिमान्, केन वा कथमसौ सम्पन्नः?" तदा अगस्त्यः उवाच—"एषः अद्भुतः आख्यानः सर्वेषां सम्बन्धी प्राप्तः, स तव देहे, मम च, सर्वेषां च प्राणिनां समोऽस्ति। यस्य यः मूलं ज्ञातुमिच्छति, स एव परं साधनं अन्वेषयेत्; गोपालात् चतुष्पदाः, तस्मात् चतुर्मुखः जातः। स एव अस्य आख्यानस्य उपदेशकः, दीक्षाकर्ता च; तस्य पुत्रः स्वरनामकः सप्तमस्वरूपः स्मृतः। यानि च तेन चतुर्विधार्थसाधनानि उक्तानि, तानि ऋग्वेदार्थनिष्ठाः भक्त्या पूजयित्वा प्राप्तवन्तः। चतुर्षु तु प्रथमः चतुर्भिः शृङ्गैः स्थितः वृषभः, द्वितीयः तेनोक्तमार्गं पश्यति, तृतीयः अपि तथैव; चतुर्थः तेन प्रचोदितः, सुतं भक्त्या उपासते। सप्तमस्वरूपस्य कर्माणि प्रथमतः श्रुतानि, द्वितीयः तु नित्यः ब्रह्मचर्येण जीवति। ततः दासादीनां पालनं, वृषभस्य त्रिषु आरूढत्वं, वने वासश्च विहितः, यदा वृषभोऽन्तरात्मनि स्थितः। अन्यः चतुर्विधैकद्विविधरूपेण 'अहमस्मि' इति वदति; तस्यैव सन्ततयः भेदवैचित्र्यात् जाताः। स चतुर्मुखः पूर्वं नित्याऽनित्यरूपाणि दृष्ट्वा, 'कथं स्वजनकं द्रक्ष्यामि?' इति चिन्तयामास। 'मम पितुः पुण्यानि, महात्मनः, या आसन्, तानि स्वरवंशेऽप्यद्य न दृश्यन्ते,' इति स विचिन्त्य, 'पौत्रः इति पुत्रपुत्रस्य नाम, एवं परम्परया प्रसिद्धिः,' इत्येवम्। कदाचित् एष सम्बन्धः जायते, त्वं अपि पितरं पश्येत्। स एवं चिन्तयन्, 'किं कर्तव्यम्?' इति मनसि समाविशत्। तस्यैवं ध्यायतः पितृशस्त्रं पुरतः प्रादुरभवत्; तेन शस्त्रेण कोपात् समीपस्थं सारं मन्थित्वा। तत्क्षणात् एव स नारिकेलरूपं, चतुर्मुखं शिरः दृष्टवान्, यत् ग्राहितुम् कठिनम्। तत् प्रधानेन दशधा आच्छादितम्; चतुर्दन्तशस्त्रेण तिलबीजमिव तद् छित्त्वा। तिलवत् भागेषु छिन्नेषु, मूले किञ्चित् न अवशिष्टम्; तथापि 'अहमहमस्मि' इति कश्चन उत्पन्नः, तमपि छित्त्वा। ततश्च छिन्ने, तस्य भागे, अन्यः लघुतरः प्राणी द्रष्टः, स समीपस्थः 'अहं पञ्चभूतप्रभवः' इति वदन्। तं छित्त्वा, पञ्चमहाभूतेषु शून्यतां दृष्ट्वा, आकाशं कृत्वा, सर्वे समीपस्थाः एवं वदन्तः। तं अपि वैराग्यशस्त्रेण तिलवत् छित्त्वा, तस्मिन्नेव छिन्नं, दशांशेन लघुतरं अन्यं दृष्टवान्। तं पुरुषं रूपच्छेदशस्त्रेण छित्त्वा, अन्यं दृष्टवान्; स एव पुनः लघुश्वेतसौम्यं तं निर्मितवान्। एवं कृत्वा, भगवाँस्तं देहम्—स्वकीयम्—आकाशे पितृरूपेण पुनः दृष्टवान्। स च रजःकणवत् सूक्ष्मरूपः, सर्वेषु प्राणिषु अदृश्यः, समत्वेन तं दृष्ट्वा, उभौ परमसुखेन तुष्टौ, दुःखं नश्यत्। एष एव स्वरनामकः पुरुषः, महातपाः, तस्य रूपं 'व्यक्त' इति कथ्यते, महत् शिरश्च 'अव्यक्त' इति। अस्मादाख्यानात्, हे नृपश्रेष्ठ, सृष्टिः अभवत्; प्रलये तु एष एव। एष एव सर्वलोकस्य आद्यः पुराणः; यः एतत् तत्त्वेन वेत्ति, स कर्मनिष्ठो भवति। ततः भद्राश्वः पप्रच्छ—"हे द्विज, विज्ञानोत्पत्तिं कामयमानस्य कं पूजयेत? कथं वा पूजयेत? एतद् ब्रूहि मे द्विजोत्तम।" अगस्त्यः उवाच—"एक एव सदा पूज्यः विष्णुः प्रभुः, सर्वैर्देवैः अपि; तत् साधनं ते कथयामि येन स वरदः भवति।" "सर्वदेवर्षिपुरुषाणां परमं रहस्यं नारायणः परमेश्वरः; तं प्रणम्य न पतति कश्चन। श्रुतमस्ति, हे नृप, यत् पूर्वं महात्मा नारदः विष्णुप्रीत्यर्थं व्रतम् अप्सरसां च प्रियं न्यवेदयत्। कदाचित् कृतयुगे नारदः स्नानार्थं मानससरोवरं गतः, तत्र च सम्पूर्णाः अप्सरसः दृष्टवान्।