गृहे तत्र पृथिव्यापः पावकः शीतलसुखवायुः चासन्। शुद्धानि चान्तराणि, पञ्च गुणाः एकैकगुणयुक्ताः तत्र व्यस्थिताः। तेषु एकैव दीर्घकालं तिष्ठन्ती, सर्वतः संछाद्यात्मानं संलग्नवती, सा गोपालकन्या सुलभतया तं कृतवती, हे राजन्। तदा युद्धे राज्ञः शीघ्रता रूपं च दृष्ट्वा, त्रिवर्णः पुरुषः तं श्रेष्ठं राजानं सम्बोधितवान्। स उवाच— "अहं तव पुत्रः अस्मि, महाबाहो। किं ते करवाणि? किं आज्ञापयसि? वयं बान्धवत्वं इच्छन्तः त्वां ध्येयमकार्ष्म।" "यदि अपि वयं सर्वे पराजिताः, तथापि एतेषु देहेषु लीनाः शेषाः स्मः, हे राजन्। तव पुत्रेषु एकः शेषः, सर्वेषु गतमात्रेषु सत्त्वमस्ति।" इति उक्ते, राजा तं पुरुषं पुनः उवाच— "त्वं मे पुत्रो भव, उत्तमसत्त्व, अन्येषां च। अहं पुरुषानां सुखैः स्वभावैः च कदापि न लिप्ये।" इत्येवं उक्त्वा, राजा तं स्वपुत्रं कृत्वा, तैः मुक्तः तेषु एव तस्थौ। अगस्त्यः उवाच— स त्रिवर्णः तु राज्ञा विमुक्तः स्वतन्त्रः सन्, अहम् इति नाम पुत्रं त्रिवर्णं ससर्ज। स पुत्रः अपि बुद्धिस्वरूपिणीं कन्यां ससर्ज; सा कन्या ज्ञानप्रदं मनोह्वं पुत्रं जनयामास। तस्य अपि पंचविधाः सर्वरूपिणः पुत्राः अभवन्, यैः स्वसंख्यया अक्षः नामकाः पुत्राः अभवन्। ते पूर्वं दस्यवः आसन्, तान् राजा निगृह्य, सर्वेऽपि निराकारवत् रम्यं निवासं निर्मितवन्तः। सा पुरी नवद्वारा, एकस्तम्भा, चतुर्श्रृंगा च आसीत्; सहस्रनद्यन्तः स्थापितवती, सर्वत्र जलयानि आसन्। ते नवजनाः संघट्य तां पुरीं प्रविश्य, तत्क्षणादेव राजा-गोपालरूपधारी पुरुषः प्रकटितः। स तत्र निलयमानः, महान् राजा च गोपालश्च, वेदान् स्मरन्, वेदपाठकवाक्यानि सूचयन्। स राजा सर्वाणि व्रतानि, नियमांश्च, यज्ञान् च, ये शाश्वता आत्मस्वरूपसम्बद्धाश्च, अचरत्। कदाचित् स राजा यज्ञकर्म प्रवर्द्धयन् क्लान्तः अभवत्; सर्वज्ञः सन् योगनिद्रां प्रविश्य पुत्रं ससर्ज। स पुत्रः चतुर्मुखः, चतुर्भुजः, चतुर्वेदधारी, चतुर्श्रृंगयुक्तः आसीत्; तस्मात् राज्ञः सर्वे प्राणी, पश्वादयः, तस्य वशे स्थिताः। तस्मिन् सागरे, तस्मिन् वने, तृणेषु च, राजा स्वयम् आसीत्; गजादिषु च, स यथासमानः, कर्माणि अनुमन्यन्, स्थितवान्। भद्राश्व उवाच— हे ब्रह्मन्, त्वया मम प्रश्नस्य कथा प्रोक्ता। कस्य स महिमा? केन किमर्थं सा कृतम्? अगस्त्यः उवाच— एषा अद्भुतकथा सर्वेषां सम्बद्धा आगता। सा तव देहे, मम च, सर्वेषां प्राणिनां च अस्ति। यः कश्चित् तस्य उत्पत्तिं इच्छति, स स्वयं परं साधनं अन्वेषयेत्। गोपालात् चतुष्पदाः, तेषां च चतुर्मुखः उत्पन्नः। स एव तस्य उपदेशकः, दीक्षिता च; तस्य सुतः स्वरः नाम सप्तमस्वरूपः स्मृतः। यद् यत् चतुर्विधं साधनं तेन उक्तम्, तद् ऋग्वेदार्थनिष्ठाः उपास्य प्राप्नुवन्। चतुर्षु प्रथमः चतुर्ह्रदः वृषभः स्थाप्यते; द्वितीयः तेनोक्तपथानुगः, तृतीयः अपि तथा; चतुर्थः तेन निर्देशितः, सुतं भक्त्या उपास्ते। सप्तमस्वरूपस्य कर्माणि प्रथमं श्रुतानि, द्वितीयः शाश्वतः ब्रह्मचारी जीवति। ततः, दासादीनां पालनं, वृषभारोहणं त्रिषु, वने वासः च, आत्मनि वृषभस्थापने विहितम्। अन्यः 'अहम्' इति चतुर्विधं, एकं, द्वयं च वदति; तस्य एव अपत्यं जातम्, भेदविभागसमुत्थम्। नित्यं अनित्यं च रूपं पूर्वं दृष्ट्वा, चतुर्मुखः 'कथं पितरं पश्येयम्?' इति चिन्तयामास। पितुः गुणाः, महात्मनः, यः पूर्वमासीत्, सः स्वरवंशजेषु केषुचित् न दृश्यते। पुत्रपुत्रस्य 'पितामहः' इति नाम, एवं वंशे परम्परा स्थापिताऽस्ति, नान्यथा। कदाचित् एष सम्बन्धः उद्भविष्यति; त्वं अपि पितरं पश्येयः। एवं कृत्वा अपि, सः किम् करणीयं इति चिन्तायामास। चिन्तयतः तस्य पितृशस्त्रं पुरतः प्रकटितम्; तेन शस्त्रेण क्रुद्धः सन्निकटे सारं मन्थितवान्। मन्थनमात्रेण, सः शिरः अपश्यत्, सुदुष्प्राप्यं, चतुर्मुखं, नारिकेलरूपम्। तत् प्रधानेन संवृतम्, दशधा आवृतम्; चतुर्ःसंधिना शस्त्रेण, तिलफलं यथा, छित्त्वा। तिलरश्मीन् सम्यक् छित्त्वा, मूलतः किञ्चित् न शेषम्; तथापि 'अहम् अहम्' इति वदन् कश्चित् प्राणी प्रकटितः, तं अपि छित्त्वा। तस्य छेदे, तस्य भागे अन्यः लघु प्राणी दृष्टः, समीपात् 'अहं पञ्चभूतप्रसूः' इति वदन्। तं अपि छित्त्वा, पञ्चभूतेषु शून्यता दृष्टा; सर्वे तत्र आकाशं कृत्वा, समीपात् एवं वदन्तः। तं अपि वैराग्यशस्त्रेण, तिलफलं यथा, छित्त्वा; तस्य छेदे, दशांशेन लघुतरः अन्यः दृष्टः। तं पुरुषं रूपच्छेदशस्त्रेण छित्त्वा, अन्यं दृष्टवान्; तथैव सः तं लघुं शुक्लं सौम्यं च कृतवान्। एवं सा कथा, हे राजन्, पवित्रा, रहस्ययुक्ता, सर्वेभ्यः हितकरी च प्रवृत्ता।