सा स्त्री अपि, राजन्, सहस्रसूर्यसमवर्णं विशालं रूपं स्तनयोरधि धारयन्ती तत्र आसीत्। तस्याः अधः त्रयः विकाराः त्रयः च वर्णाः दृष्टवन्तः—स तु राजा तत्र विचरन् दृश्यते। तत्र सर्वे मौनं गताः, जीवनहीनाः इव, राजा वनं प्रविष्टः; तस्य प्रवेशे सर्वे अपि तत्र प्रविष्टवन्तः, भयात् क्षणेन एकत्वं प्राप्तवन्तः। राजा तु तैः दुर्धर्षैः सर्पैः च चौरैः च परिवृतः चिन्तयामास—कथं एतेषां कार्याणि भविष्यन्ति, कथं च एते प्राणीः संकीर्णाः अभवन्? तस्यैव विचारयतः एकः परमपुरुषः प्रकटितः, त्रीणि वर्णानि धारयन्—श्वेतं रक्तं कृष्णं च। स तु माम् इङ्गितं कृत्वा उवाच—"क्व गमिष्यसि?" तस्य वचने महान् नामोत्पन्नः। राजानं स पुरुषः जागरयामास—"उत्तिष्ठ!" इति उक्ते, सा स्त्री राजानं निगृह्य स्थितवती। मायया आवृतस्य राज्ञः अन्यः पुरुषः उवाच—"मा विषीदः।" ततः वीरः पुरुषः राजानं परिवृत्य दृढः स्थितः—सर्वेश्वरः स एव। ततः अन्ये पञ्च पुरुषाः श्रेष्ठं राजानं उपगम्य, तं परिवृत्य तत्र स्थिताः; एवं राजा निगृहीतः अभवत्। राजानं निगृह्य, सर्वे चौराः एकत्रिताः, शस्त्राणि गृहीत्वा आक्रमणाय उद्युक्ताः, भयात् एकमेकं छादयन्तः। तेषु पुरुषेषु गुप्तेषु, राज्ञः प्रासादः परमसौन्दर्येन प्रकाशमानः अभवत्; तत्र कोट्यः च अधिकाः दुष्टाः उपस्थिताः, राजन्। गृहे पृथिवी, जलं, अग्निः, शीतलः वायुः च आसीत्; शुद्धानि आकाशानि, पञ्च गुणाः एकैकगुणयुक्ताः। तेषु एकैका स्त्री दीर्घकालं परिवृत्य युक्ता आसीत्; गोपः तु तद् सर्वं सहजं कृतवान्, राजन्। युद्धे राज्ञः वेगं रूपं च दृष्ट्वा, त्रिवर्णः पुरुषः श्रेष्ठं राजानं उवाच। "अहं तव पुत्रः, महाराज। कथं ते किं करवानि? वयं बान्धवत्वं इच्छन्तः तव निश्चयं कृतवन्तः।" "यदि, प्रभो, वयं सर्वे पराजिताः, तथापि एतेषु शरीरेषु एकीभूताः स्थिता वयम्, राजन्।" "तव पुत्रेषु एकः शेषः; सर्वेषु गतेषु, तत्र अस्तित्वं।" एवं उक्तः राजा पुनः तं पुरुषं उवाच। "त्वं मे पुत्रः भव, उत्तमपुरुष, अन्येषां च। अहं कदापि न स्पृश्ये पुरुषैः सुखैः वा स्वभावैः वा।" एवं उक्त्वा, राजा तं स्वपुत्रं कृतवान्; तैः विमुक्तः, तेषु एव विश्राम्य स्थितः। अगस्त्यः उवाच—त्रिवर्णः स राजा द्वारा मुक्तः, स्वाधीनः सन्, अहं नाम पुत्रं सृजति स्म, त्रिवर्णं पुत्रम्। तस्य अपि कन्या बुद्धिरूपा आसीत्, सा मनोह्वं नाम पुत्रं सृजति स्म, यः ज्ञानं ददाति। तस्य अपि पञ्चविधाः पुत्राः, सर्वरूपिणः, पञ्च भोक्ता; तेषां पुत्राः संख्या अनुसारं अक्षः नाम्ना प्रसिद्धाः। एते पूर्वं चौराः आसन्, राज्ञा तु विजयिताः; सर्वे निराकाराः इव, रम्यं निवासं कृतवन्तः। तस्य नगरी नवद्वारयुक्ता, एकस्तम्भा, चतुर्मार्गा, सहस्रनदीमध्ये स्थितिः, सर्वत्र जलव्यवस्था। तत्र नव जनाः एकत्रिताः, नगरं प्रविष्टवन्तः; ततः क्षणेन एकः पुरुषः प्रकटितः, राजा गोपः च रूपेण। तत्र नगरे निवसन्, स महान् राजा गोपः च वेदान् स्मृतवान्, श्रुतिवाचकान् सूचितवान्। राजा सर्वाणि व्रतानि, तपांसि, यज्ञांश्च कृतवान्, यानि शाश्वतानि आत्मस्वरूपसंबन्धानि कथितानि। कदाचित् राजा कर्मप्रवृत्तिं प्रचारयन् श्रान्तः अभवत्; सर्वज्ञः सन्, योगनिद्रां प्रविश्य, पुत्रं उत्पादितवान्। स चतुर्मुखः, चतुर्बाहुः, चतुर्वेदः, चतुर्मार्गः; तस्मात् राज्ञः, सर्वाणि प्राणी, पशुप्रभृतयः, तस्य आधीन्ये स्थिताः। तस्मिन्समुद्रे, तस्मिन्वने, तृणेषु, राजा स्वयं स्थितः; गजेषु च अन्येषु, तु समः अभवत्, कर्मानुज्ञां दत्त्वा, विप्र। भद्राश्वः उवाच—हे ब्रह्मन्, त्वया मम प्रश्नसम्बन्धिनी कथा कथिता; कस्य कीर्ति सा, केन, कथं च संपन्ना? अगस्त्यः उवाच—एषा अद्भुतकथा आगता, सर्वसंबन्धिनी; सा तव शरीरे, मम शरीरे, सर्वेषु प्राणिषु च स्थिताः। यः तस्य उत्पत्तिं इच्छति, स सर्वोत्तमं उपायं स्वयं अन्वेषयेत्; गोपात् चतुर्भुजः उत्पन्नः, तस्मात् चतुर्मुखः। स एव आचार्यः, तस्य कथा प्रवर्तकः; तस्य पुत्रः स्वरः नाम, सप्तमं रूपं स्मृतः। यः उपायः चतुर्विधाय अर्थाय तेन उक्तः, राजन्, ऋग्वेदार्थनिष्ठाः तं पूज्य प्राप्तवन्तः। चतुर्षु, प्रथमः चतुर्ः शृङ्गेषु स्थितः वृषभः; द्वितीयः तेन उक्तमार्गं अनुगच्छति, तृतीयः अपि; चतुर्थः तेन निर्देशितः, पुत्रं भक्त्या पूजयति। सप्तमस्य रूपस्य कर्माणि प्रथमं श्रुतानि, राजन्; द्वितीयः शाश्वतः ब्रह्मचारी जीवति। ततः दाससेवायाः, वृषभस्य त्रिषु आरोहणम्, वनवासः च विधीयते, यदा वृषभः आत्मनि स्थितः। अन्यः वदति—"अहं"—चतुर्विधं, एकं, द्वयं च; तस्य अपि संततयः जाताः, भेदात् विभागात् च उत्पन्नाः। शाश्वतं च अशाश्वतं च रूपं पूर्वं दृष्ट्वा, चतुर्मुखः विचारयामास—"कथं अहं जनकं पश्येयम्, राजन्?" तस्य पितुः गुणाः, महात्मनः, यः आसीत्, ते स्वरस्य वंशेषु कतिचिद् न दृश्यन्ति।