यत्र पुष्पभद्रा नदी प्रवहति, यत्र च शिलाः अद्भुताश्च शिलाराशयः सन्ति, यत्र च पुण्यः वटवृक्षः स्थितः, तत्र तस्य मुनेश्च आश्रमः विराजते स्म। तत्रैव तस्य महद् अद्भुतं कृत्यम् अपि भविष्यति। तत्र पृथ्वी देवी भगवान्तं संबोध्य उवाच— “हजारयुगपर्यन्तं पुरातनं व्रतमिदं तपश्च मया कृतम्, हे प्रभो, अहं तु तद् विस्मृता आसीत्। अधुना तव कृपया पूर्वजन्मस्मृतिः मयि जाग्रता जाता, अहं च दुःखरहिता स्मृतिप्राप्ता अभवम्, हे परमेश्वर। यदि तव हृदि कुतूहलम् अवशिष्टं अस्ति, तर्हि वदस्व, हे पर्वत, यदा अगस्त्यः पुनः भद्राश्वस्य निकेतनं प्रतिनिवृत्तः, तदा सः किम् अकरोत्, सः राजा च किं चकार इति। श्रीवराह उवाच— अगस्त्यं मुनिं पुनरागतं दृष्ट्वा, श्वेतध्वजः भद्राश्वः तं दिव्ये आसने उपविष्टं दृष्ट्वा, तं विशेषपूजां कृत्वा, मोक्षधर्मे प्रश्नं पप्रच्छ, हे जगद्धारिन्। भद्राश्वः उवाच— “भगवन्, केन कर्मणा संसारचक्रं छिद्यते? देहे वा अदेहे वा किञ्चित् अक्लेशं कर्तुं किं कर्तव्यम्?” अगस्त्यः उवाच— “शृणु, राजन्, एकां दिव्यां कथां, या दूरस्थे च निकटे च, दृश्यादृश्यविभागसमुत्थिता; एकचित्तेन शृणु, नृपश्रेष्ठ। नासीत् तदा दिवा न रात्रिः, न दिशः न च अन्तरदिशः, न स्वर्गः न देवाः, न दिवा न सूर्यः; तस्मिन् काले पशुपालः नाम राजा बहून् पशून् पालयामास। सः पशून् पालयन् एकदा पूर्वसागरं द्रष्टुम् इच्छन् शीघ्रं तत्र जगाम; अनन्तमहासागरतीरे नागवनं आसीत्। तत्राष्टौ कल्पवृक्षाः नदी च आसन्, उपरि पक्षिणः विचरन्ति स्म, अन्ये अपि सन्ति स्म; पञ्च पुरुषाः तत्र आसन्, एकां स्त्रीं तेजस्विनीं वहन्तः। सा स्त्री अपि वक्षसि सहस्रसूर्यसमानं महद् रूपं धारयति स्म; अधस्तात् तस्याः त्रयः विकाराः त्रयः वर्णाश्च आसन्—सः राजा तत्र विचरन् दृश्यते स्म। ते तु मूकाः निर्जीववत् अभवन्; राजा तु वनं प्रविश्य, तत्र प्रविष्टः सन्, सर्वे अपि तत्र प्रविश्य, भयात् क्षणेन एकत्वं प्राप्तवन्तः। तत्र तैः दुर्नयैः नागैः च दस्युभिः च परिवृतः सः राजा चिन्तयामास—‘कथं एतेषां गतिः? कथं एते सम्सर्गे पतिताः?’ एवं चिन्तयतः तस्य राज्ञः, एकः परमपुरुषः आविर्भूतः, त्रीन् वर्णान् धारयन्—श्वेतं रक्तं कृष्णं च। सः इङ्गितं दत्वा, “क्व गमिष्यसि?” इति माम् उवाच; तस्य वचने महद् नाम प्रादुरभवत्। सः पुरुषः तं राजानं परिवृत्य, “बोधस्व!” इति उक्त्वा, सा स्त्री तं राजानं निरोधयामास। मायया आवृतं तं राजानं अन्यः पुरुषः, “मा भैः” इति उवाच। ततः वीरः पुरुषः, तं राजानं परिवृत्य, स्थितः—स एव सर्वेश्वरः। ततः पञ्च अन्ये पुरुषाः तं नृपश्रेष्ठं उपगम्य, तं परिवृत्य तत्र स्थितवन्तः, एवं सः राजा निरुद्धः अभवत्। राज्ञि निरुद्धे, ते सर्वे दस्यवः एकीकृत्य, शस्त्राणि गृह्य, परस्परं भयात् निह्नुतवन्तः। तेषु पुरुषेषु निह्नूतेषु, राज्ञः पुरं परमशोभया विराजते स्म; तत्र कोटिशः अन्ये च दुष्टाः आसन्, हे नृप। तस्मिन् गृहे पृथिवी, आपः, अग्निः, शीतलः सुखस्पर्शः वायुः च आसन्; आकाशं विशुद्धम्, पञ्च गुणाः, एकैकं धर्मयुक्ताः। तेषां मध्ये एका स्त्री चिरकालं स्थित्वा, समन्तात् तं बन्धनं कृत्वा, सः गोपालकः तं सर्वं सहजं कृतवान्, हे नृप। राज्ञः युद्धे शीघ्रता रूपं च दृष्ट्वा, त्रिवर्णः पुरुषः तं नृपश्रेष्ठं उवाच— “अहं तव पुत्रः, महाबाहो; किं ते कर्तव्यम्? वयं स्नेहाद् त्वां संकल्प्य, तव बन्धवः अभवाम। अपि च, यदि वयं सर्वे अपि पराजिताः, तर्हि देहेषु संलग्नाः वयं स्थिताः, हे नृप। तव पुत्रेषु एकः शेषः, सर्वेषु गतेषु, सत्त्वं अवशिष्टम्।” इति उक्तः, राजा पुनः तं पुरुषं प्रत्युवाच। “त्वं मम पुत्रः भव, उत्तमपुरुष, अन्येषां च; अहं न कदापि तव यथा पुरुषाणां सुखैः धर्मैः वा लिप्ये।” इति उक्त्वा, तं पुत्रं कृत्वा, तैः विमुक्तः, तेषु एव विश्राम्यति स्म। अगस्त्यः पुनरुवाच— सः त्रिवर्णः, राज्ञा मोचितः, स्वातन्त्र्यं प्राप्तः, “अहम्” नामकं त्रिवर्णपुत्रं ससर्ज। सः अपि बुद्धिस्वरूपां कन्यां अलभत; सा च ज्ञानदं मनोह्वं पुत्रं अजनि। सः अपि सर्वरूपिणः पंच भोगिनः पुत्रान् अलभत; तेषां च पुत्राः संख्यया अक्षः इति अभिहिताः। एते पूर्वं दस्यवः आसन्, राज्ञा निगृहीताः, सर्वे अपि, स्वरूपरहिताः इव, रम्यं निकेतनं निर्मितवन्तः। तस्यां पुरी द्वाराणि नव, एकः स्तम्भः, चत्वारः च मार्गाः आसन्; सहस्रनदीमध्ये सा स्थिताः, सर्वत्र जलयन्त्राणि। ते नव जना, एकत्वं प्राप्ताः, तां पुरीं प्रविश्य, क्षणेन, राजा गोपालकश्च पुरुषः अविर्भूतः। तत्र तस्मिन्पुरी निवसन्, सः महराजा गोपालकश्च, वेदान् स्मृत्वा, पाठकवचनानि सूचितवान्। राजा सर्वाणि व्रतानि, नियमाः, यज्ञांश्च, ये आत्मस्वरूपेण नित्यत्वेन उक्ताः, अकरोत्। एकदा, राजा कर्मप्रवर्तनात् क्लान्तः, सर्वज्ञः सन्, योगनिद्रां प्रविश्य, पुत्रं उत्पादितवान्। तस्य पुत्रस्य चतुर्मुखः, चतुर्भुजः, चतुर्वेदः, चत्वारि च मार्गाणि आसन्; तस्मात् राज्ञः, सर्वे प्राणिनः, पशुप्रभृतयः, तस्य अधीनाः अभवन्। तस्मिन् सागरे, तस्मिन् वने, तृणेषु च, सः राजा एव स्थितः; गजेभ्यः अन्येषु च, सः समः अभवत्, कर्माणि अनुमन्य, हे बुद्धिमन्। एवमुक्ते, भद्राश्वः उवाच— “हे ब्रह्मन्, त्वया मम प्रश्नस्य उत्तररूपं यदाख्यातं, कस्य तत् यशः, केन च कृतं, कथं च इति?