एवं विधिना दानं कृत्वा द्वादश्यां विष्णुं सम्पूज्य, यथाशक्ति ब्राह्मणान् सम्यक् भोजयेत्, सम्यक् दानैः सह। पुरातने काले प्रजापतिः धारणीव्रतं कृत्वा प्राणिनां नाथत्वं, मोक्षं च, नित्यं ब्रह्म च प्राप्तवान्। एवं यवनाश्वः नृपः अपि तेन विधिना पुत्रं माण्डात्रं तथा नित्यं परं ब्रह्म प्राप्तवान्। हाहयाधिपः कृतवीर्यः अपि तेन व्रतेन पुत्रं कार्तवीर्यं च तथा नित्यं परं ब्रह्म प्राप्तवान्। शाकुन्तला अपि तपः कृत्वा पुत्रं सार्वभौमं शाकुन्तलं दुष्यन्तस्य पुत्रं प्राप्तवती। एवं वेदेषु कीर्तिताः प्राचीनाः नृपाः सार्वभौमा च, तेनैव विधिना परमं ऐश्वर्यं प्राप्तवन्तः। यतः भूमिः कदाचित् पाताले पतिता, तदा एषा विधिः कृतः; अतः एषः परमः भूमिव्रतं इति नाम्ना प्रसिद्धः। यदा व्रतं समाप्तम्, तदा देवी भूमिः हरिणा वराहरूपेण उत्थापिता, तेन प्रसन्ना सा जलमध्यम् नौरिव स्थापिता। एवं भूमिव्रतं मया ते कथितम्, मुने; यः श्रद्धया शृणोति, अथवा उत्तमः पुरुषः यः तद् आचरति, सः सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति। श्रीवराहः उवाच— दुर्वाससः वचांसि श्रुत्वा, सत्यातपाः त्वरितम् हिमालयस्य उत्तमं पार्श्वं जगाम। तत्र पुष्पभद्रा नदी प्रवहति, तत्र शिलाः अद्भुताः, तत्र शुभवटवृक्षः स्थितः, तत्र तस्य आश्रमः दीप्तिमान् आसीत्; तत्र तस्य महत् कृत्यम् भविष्यति। भूमिः उवाच— सहस्रयुगानां पर्यन्ते अहम् एतत् प्राचीनं व्रतं तपश्च कृतवती, किन्तु भगवन्, तद् विस्मृतवती। तव कृपया, मम पूर्वस्मृतिः उदितवती; अहम् पूर्वजन्मस्मरणयुक्ता, दुःखरहितास्मि, परमेश्वर। यदि, देवश्रेष्ठ, तव हृदये कुतूहलम् अवशिष्टम् अस्ति, तदा वद, पर्वत, यदा अगस्त्यः पुनः भद्राश्वगृहं अगच्छत्, तदा किं कृतवान्? तथा स नृपः किं कृतवान्? श्रीवराहः उवाच— अगस्त्यं पुनः आगतम् दृष्ट्वा, श्वेतध्वजः भद्राश्वः, तं उत्तमासने स्थितम् दृष्ट्वा, विशेषपूजां कृत्वा, मोक्षधर्मं पृष्टवान्, सर्वधारक। भद्राश्वः उवाच— भगवन्, केन कर्मणा संसारचक्रं छिद्यते? किं कर्तव्यं, येन देहस्थः वा देहाभावे वा दुःखं न स्यात्? अगस्त्यः उवाच— शृणु, नृप, दिव्यं कथाम्, दूरस्थं च निकटस्थं च, दृश्यादृश्यविभागोत्थं; एकचित्तेन शृणु, नृपश्रेष्ठ। तत्र न आसीत् दिनं न रात्रिः, न दिशः न विदिशः, न स्वर्गः न देवाः, न दिनं न सूर्यः; तदा पशुपालः नृपः बहून् पशून् रक्षितवान्। तान् रक्षन्, एकदा पूर्वसागरं द्रष्टुम् इच्छन् शीघ्रं तत्र अगच्छत्; अनन्तमहासागरतीरे नागवनं आसीत्। तत्र अष्टौ कल्पवृक्षाः, नदी च; उपरि पक्षिणः विचरन्ति, अन्ये अपि; पञ्च मुख्यपुरुषाः तत्र, एकां स्त्रीं दीप्तिमतीं वहन्ति। सा स्त्री अपि वक्षसि सहस्रसूर्यसमं विशालं रूपं धारयति; अधः तस्याः त्रि विकाराः, त्रीणि वर्णानि—तं नृपं विचरन्तं पश्य। ते मूकाः मृतवत् अभवन्; नृपः वनं प्रविष्टः; तस्य प्रवेशे, सर्वे अपि प्रविष्टवन्तः, भयात् एकीकृताः क्षणेन। नृपः तैः दुष्टनागैः, चौरैः च परिवृतः, चिन्तयामास— 'कथं एते वस्तूनि भविष्यन्ति? कथं एते जीवाः बन्धनं प्राप्तवन्तः?' तस्य नृपस्य चिन्तयतः, एकः परमपुरुषः प्रकटितः—त्रिवर्णः श्वेतः रक्तः कृष्णः। सः इङ्गितं दत्वा, 'क्व गमिष्यसि?' इति उक्तवान्; तस्य वाचने महद् नाम उत्पन्नम्। नृपः तेन परिवृतः, सः 'बोध!' इति उक्तवान्; तदुक्ते, स्त्री नृपं निगृह्यति। मोहवृतं नृपं, अन्यः पुरुषः 'मा भैः' इति उक्तवान्; वीरः पुरुषः नृपं परिवृत्य स्थितः—सर्वेश्वरः सः। ततः पञ्च अन्ये पुरुषाः नृपश्रेष्ठं समीपं आगच्छन्; तं परिवृत्य, सर्वे तत्र स्थितवन्तः, एवं नृपः निरुद्धः। नृपं निरुद्धं कृत्वा, सर्वे चौराः एकीकृताः; शस्त्राणि गृह्य, आक्रमणाय, भयात् परस्परं गुह्यवन्तः। तेषु पुरुषेषु गुह्येषु, नृपस्य गृहं परमशोभायुक्तम् अभवत्; तत्र कोट्यधिकाः अन्ये दुष्टाः आसीत्, नृप। गृहे भूमिः, आपः, अग्निः, शीतलः वायुः च आसीत्; आकाशः शुद्धः, पञ्च गुणाः, एकैकं धर्मं सहिताः। तेषु, एकैका दीर्घकालं स्थित्वा, परिवृत्य, आसक्तवती; एवं गोपालः सहजतया कृतवान्, नृप। नृपस्य युद्धे वेगं रूपं च दृष्ट्वा, त्रिवर्णः पुरुषः नृपश्रेष्ठं उवाच। 'अहं तव पुत्रः, नृपश्रेष्ठ। किं ते कर्तव्यम्? वयं बन्धुत्वं इच्छन्तः तव संकल्पं कृतवन्तः।' 'यद्यपि, नाथ, सर्वे विजिताः, तथापि वयं एतेषु शरीरेषु एकीकृताः, नृप।' 'तेषु पुत्रेषु, एकः स्थितः; सर्वे गताः, तत्र अस्तित्वम्।' इति उक्ते, नृपः पुनः तं पुरुषं उवाच। 'त्वं मम पुत्रः भव, उत्तमपुरुष, तथा अन्येषाम् अपि। अहं कदापि न मनुष्याणां भोगैः वा स्वभावैः दूषितः।' इति उक्त्वा, नृपः तं स्वपुत्रं कृतवान्; तैः मुक्तः, तेषु विश्रान्तः। अगस्त्यः उवाच— स त्रिवर्णः, नृपेन मुक्तः, स्वाधीनः सन्, पुत्रं 'अहम्' नाम त्रिवर्णं सुतं सृजितवान्। सः अपि ज्ञानरूपां कन्यां उत्पाद्य, पुत्रं 'मनोह्व' नाम ज्ञानप्रदं सुतं सृजितवान्।