शृणु, राजन्, धर्ममयां कथां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। चतुर्षु कुम्भेषु तिलैः सुवर्णेन च पूर्णेषु ताम्रपात्रेषु स्थापितेषु, तेषां ग्रीवाः स्रग्भिः शोभिताः श्वेतवासोत्तरीयैश्च भूषिताः स्युः। एते चत्वारः समुद्ररूपिणः, राजेन्द्र, तेषां मध्ये विधिवत् योगिनां पतिं हरिं, पीताम्बरधरं योगनिद्रायां स्थितं सुवर्णमयं प्रतिमारूपं स्थापयेत्। एवं पूजित्वा, तत्रैव जागरणं कृत्वा, वैष्णवं यज्ञं हरिं योगिनां पतिं सम्पूज्य समाचरेत्। एष धर्मः अनेकेन राज्ञा षोडशारचक्रे कृतः, तं सम्यक् सम्पाद्य, प्रातःकाले ब्राह्मणाय दद्यात्। चत्वारः समुद्राः चतुर्षु जनेषु दातव्याः, पूर्णं च योगिनां पतिं सम्यग् श्रद्धया शुद्धया च दद्यात्। यदि सर्वं वेदविदे समं दद्यात्, पुण्यं द्विगुणं स्यात्; पञ्चरात्राध्यापकाय सहस्रगुणं भवति। यः पुनः सर्वमिदं रहस्यं मन्त्रैः सह उपदिशति, तस्य दानस्य पुण्यं कोटिकोटिगुणं भवति। यदि मूढधीः, आचार्ये सति, अन्यस्मै पूजां कुर्वन् दद्यात्, स दुष्परिणामं प्राप्नोति, तस्य दानं निष्फलं स्यात्; यत्नेन पूर्वं आचार्याय दद्यात्, अनन्तरं अन्यस्मै। विद्वान् वा अविद्वान् वा, आचार्यः एव जनार्दनः; पन्थाने वा अपन्थाने वा, स एव परमं लक्ष्यं। यः आचार्यं स्वीकृत्य मोहात् त्यजति, स अधमः नरकं याति कोटिजन्मानि। एवं दत्वा, द्वादश्यां विष्णुं सम्पूज्य, यथाशक्ति ब्राह्मणान् सत्कृत्य भोजयेत्। एवं प्राचीनकाले प्रजापतिः एतत् धरणीव्रतम् आचर्य प्रजापतित्वं मोक्षं च ब्रह्मनित्यत्वं च प्राप्नोत्। तथैव युवनाश्वः राजा एतेन विधिना पुत्रं मान्धातारं च शाश्वतं परं ब्रह्म च लब्धवान्। एवं हैहयराजः कृतवीर्यः पुत्रं कार्तवीर्यं च परं ब्रह्म च प्राप्तवान्। एवं शकुन्तला तपसा पुत्रं सर्वभौमं शकुन्तलं दुष्यन्तसुतं च प्राप। एवं वेदेषु प्रसिद्धाः प्राचीनराजानः सर्वभौमाः चैतद्व्रतं कृत्वा परमं ऐश्वर्यं प्राप्नुवन्। यतो भूमिः कदाचित् अधः पाताले निमग्ना, तदा एतद् व्रतम् आचरितम्; तस्मात् एतत् परमं पृथिवीव्रतं नाम। व्रते सम्पूर्णे, हरिः वराहरूपेण तुष्टः पृथिवीं उद्धृत्य सलिले नौरिव स्थापयामास। एष पृथिवीव्रतविधिः मया ते सम्यक् कथितः, मुनिवर; यः श्रद्धया शृणोति, वा यः उत्तमः नरः आचरति, स सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति। ततः श्रीवराहः उवाच—दुर्वाससः वचः श्रुत्वा, सत्यतपाः त्वरितं हिमालयस्य उत्तमं पार्श्वं जगाम। यत्र पुष्पभद्रा नदी प्रवहति, शिलाः अद्भुताश्च शिल्पानि च, यत्र शुभो वटवृक्षः तिष्ठति, तत्र तस्य आश्रमः विराजते; तत्रैव महद् अद्भुतं कार्यं भविष्यति। भूमिरुवाच—सहस्रैः महायुगैः पुरातनं व्रतं तपश्च मया कृतम्, भगवन्, किन्तु तत् विस्मृतं मया। त्वदीयया कृपया, पूर्वस्मृतिः मम जागृता; पूर्वजन्मस्मरणा च अहं दुःखरहितास्मि, परमेश्वर। यदि, महादेव, तव हृदि कुतूहलम् अवशिष्टम् अस्ति, तर्हि वद, गिरिश्रेष्ठ, किम् अगस्त्यः पुनः भद्राश्वालयं गत्वा अकरोत्, किम् च स राजा अकरोत्। श्रीवराह उवाच—मुनिं प्रत्यागतं दृष्ट्वा, श्वेतध्वजः भद्राश्वः तं उत्तमासने उपविष्टं दृष्ट्वा, विशेषपूजां कृत्वा, मोक्षधर्मं पप्रच्छ, जगत्पते। भद्राश्व उवाच—भगवन्, केन कर्मणा संसारचक्रं छिद्यते? किम् कृत्वा देहे वा अदेहे वा न शोचेत्? अगस्त्य उवाच—शृणु, राजन्, दिव्यां कथां, दृष्टादृष्टविभागोत्थां, दूरसमीपस्थां, एकाग्रचित्तः शृणु। नासीत् दिनं न रात्रिः, न दिशः न विदिशः, न स्वर्गो न देवाः, न दिनं न सूर्यः; तदा पशुपालः राजा अनेकानि पशून् पालयन् आसीत्। स एकदा पूर्वसमुद्रदर्शनकाङ्क्षया शीघ्रं तत्र जगाम; तत्र समुद्रतीरे, अनन्ते महोदधौ, नागवने आसीत्। तत्र अष्टौ कल्पवृक्षाः नदी च आसीताम्; उपरि विहङ्गमाः विचरन्ति, अन्ये अपि; पञ्च पुरुषाः तत्र, एकां स्त्रीं तेजस्विनीं वहन्ति स्म। सा स्त्री अपि वक्षसि सहस्रसूर्यसमानं विस्तीर्णं रूपं धारयति; अधस्तात् तिस्रः विकाराः तिस्रः वर्णाः च, तं राजानं विचरन्तं पश्य। ते मूकवत् स्तब्धाः अभवन्; स च राजा वनं प्रविवेश; तस्य प्रवेशे सर्वे अपि प्रविविशुः, भीत्या एकत्वं प्राप्ताः। नागैः च दस्युभिः च परिवृतः स राजा चिन्तयामास—कथं एतानि स्युः, कथं च एते जीवाः संगच्छन्ति? एवं चिन्तयतः, तत्र परमपुरुषः प्रादुरभूत्, श्वेतरक्तकृष्णवर्णधारी। स इङ्गितं कृत्वा, 'क्व गच्छसि?' इति चोक्त्वा, महन्नाम प्रादुरभूत्। स राजा तेन परिवृतः, 'उत्तिष्ठ' इति उक्तः; तदा स्त्री राजानं निरुद्धवती। मायया आवृताय राज्ञे, अन्यः पुरुषः 'मा भैः' इति उक्तवान्। वीर्यवान् अन्यः पुरुषः राजानं परिवृत्य स्थितवान्—स एव सर्वेश्वरः। ततः अन्ये पञ्च पुरुषाः राजानं उपसृत्य तं परिवृत्य तस्थुः; एवं स राजा निरुद्धः। राज्ञि निरुद्धे, सर्वे दस्यवः एकत्वं प्राप्य, शस्त्राणि गृह्णन्तः, भीत्या अन्योन्यं न पश्यन्तः, तत्रैव न्यषीदन्। तेषु पुरुषेषु गुह्यमानेषु, राज्ञः प्रासादः परमशोभया विराजते; तत्र कोटिशः अन्ये दुष्टाः अपि, राजन्, आसीन्।