राजन्, मार्गे तु वसुर्नाम राजा चित्ररथं विद्याधराणां श्रेष्ठं सस्नेहं पप्रच्छ—“ब्रह्माणं कदा मिलितुं शक्यं भवति?” तं प्रत्युवाच चित्ररथः—“ब्रह्मणोऽधिवासे देवसमवायः प्रवृत्तः।” इति श्रुत्वा वसुः ब्रह्मणो गृहे द्वारि प्रतीक्षां चकार; तस्मिन्नेव समये महातपाः रायभ्यः तत्र आगच्छत्। तदा राजा वसुः हर्षपूर्णचित्तः रायभ्यं सत्कृत्य प्रथमं प्रोवाच—“कुतः आगम्यसि, विप्र?” रायभ्यः प्रत्याह—“बृहस्पतेः समीपात् आगतः अस्मि, राजन्। देवब्राह्मणं किञ्चिद् विषयं पृच्छितुं इच्छामि।” एवं रायभ्यस्य भाषमाणस्य ब्रह्मणः सभा, देवगणैः सह, आसनात् उत्थाय निर्गता। ततः बृहस्पतिः रायभ्यं साक्षात् संभाष्य, वसुना यथाविधि सत्कृतः स्वं स्थानं गतः। रायभ्यः अंगिरसवंशसम्भूतः तथा वसुर्नृपः उपविशतुः; तयोः उपविशतोः बृहस्पतिः तत्र तौ उवाच। बृहस्पतिः, देवगुरुः, रायभ्यं साक्षात् पप्रच्छ—“किम् ते कर्तव्यं, महाभाग, वेदवेदाङ्गविद्?” रायभ्यः उवाच—“बृहस्पते, कर्मणा वा ज्ञानतः वा किम् प्राप्यते? मोक्षस्य विषयं पृच्छामि, संशयात्।” बृहस्पतिः उवाच—“यः कश्चित् कर्म करोति, शुभं वा अशुभं वा, सर्वं नारायणाय समर्प्य यः करोति, स न लिप्यते।” पुनः बृहस्पतिः रायभ्यं उवाच—“श्रुतम् अस्ति, द्विजश्रेष्ठ, द्वयोः विरोधिनोः संवादः अभवत्—आत्रेयः नाम ब्राह्मणः, वेदाध्ययननिष्ठः। स सदा प्रातःस्नायी, त्रिकालसंध्याव्रती। पूर्वं संयमनो नाम पुरुषः धर्मवनान्तर्गते भगीरथ्याः स्नानार्थं गतः। तत्र, दृढदृष्टिः निष्ठुरकः नाम व्याघः धनुष्मान्, मृत्युसमः, महान् मृगसमूहं उपविष्टं दृष्ट्वा, तान् हन्तुं तुणीरात् बाणं समारोपयत्। तदा ब्राह्मणः संयमनो हन्तारं दृष्ट्वा वारयितुम् उद्यतः—‘मा, शुभन, जीवहिंसां कुरु।’ इति। तस्य वचनं श्रुत्वा व्याघः स्मितं कृत्वा उवाच—‘न अहं पृथगात्मनं हिंसामि, द्विजश्रेष्ठ। परमात्मा भगवन् स्वयम् जीवैः क्रीडति; गोः मृत्तिका च तेन निर्मिता—इति कथ्यते, न चात्र संशयः। ब्राह्मण, एषा बुद्धिः सदा उदेति—एषा अज्ञानं मोक्षकामिनां। सर्वं संसारं प्राणयात्रायाम् प्रवृत्तम्। ‘अहं’ इति वचनं तत्र न कल्याणम् आप्नोति।’ एतत् श्रुत्वा ब्राह्मणः संयमनो विस्मयेन निष्ठुरकं व्याघं उवाच—‘किम् एतत् त्वया उक्तं, भगवन्? तव वचनं साक्षात् युक्तम्।’ ततः तस्य वचने श्रुत्वा धर्मज्ञः व्याघः उवाच—‘किमर्थं लोहजालं अग्निं च अधः स्थापयत्?’ अग्निं प्रज्वालयित्वा व्याघः ब्राह्मणं उवाच—‘दर्भान् अग्नौ स्थापय।’ तदा ब्राह्मणः मुखेन अग्निं प्रज्वालयित्वा तुष्णीम् अभवत्। यदा अग्निः पुनः प्रज्वलितः, ब्राह्मणः सहस्त्राणि लोहजालानि पृथक् पृथक् वितरन्, यद्यपि अग्निः एकत्र, लोहजालैः। तदा व्याघः ब्राह्मणं उवाच—‘महामुने, एकं ज्वालां गृहाण, यया इह अन्यं सर्वं नाशयिष्यामि।’ इति उक्त्वा, शीघ्रं जलपूर्णं घटं यज्ञाग्नौ क्षिप्तवान्; सहसा अग्निः शान्तः। तदा व्याघः तपस्विनं ब्राह्मणं उवाच—‘भगवन्, यां ज्वालां अग्नात् गृहितवान्, तां मे देहि, यथा मांसं पचामि।’ इत्युक्तः ब्राह्मणः लोहजालं निरीक्ष्य अग्निं न पश्यति; मूलात् नष्टः, गतः। तदा ब्राह्मणः व्रतानिष्ठः तत्र तुष्णीं स्थितः, लज्जितः, व्याघः वचनं उवाच—‘अस्मिन् अग्नौ, विप्र, बहवः शाखाः दीप्ताः; मूलनाशे अग्निः शान्तः। एतत् ब्राह्मण, सत्यम् किं न?’ आत्मा स्वस्वरूपे स्थितः सर्वभूतानां आश्रयः। पुनः, एतत् जगत् तस्मात् उत्पन्नम्, तस्मिन्नेव स्थितम्। यः यथायोग्यं भिक्षाश्रयः व्रतं कर्तव्यं, तदात्मनि संयोज्य यः करोति, स न पतति। एवं व्याघः ब्राह्मणं उक्तवान्, राजश्रेष्ठ, तदा दिवः पुष्पवृष्टिः तस्मिन् व्याघे अपतत्। दिव्यः विमानः रत्नमण्डितः, इच्छानुगामी, तत्र दृष्टः। तेषु ब्राह्मणः तं निष्ठुरं लोभिनं सर्वेषु मध्ये ददर्श, तत्र परमात्मानं बहुरूपं अपश्यत्। अद्वैतभावसम्पन्नः, योगेन बहुशरीरधारी, ब्राह्मणः तं दृष्ट्वा हर्षितः स्वं आश्रमं प्रत्यगच्छत्। एवं, रायभ्य, स्वधर्मानुष्ठानतः अपि, ज्ञानेन मोक्षः निश्चितः। इति, रायभ्यः वसुश्च संशयस्य समाधानं प्राप्त्वा, बृहस्पतेः गृहात् निर्गत्य स्वमाश्रमं गतौ। तस्मात्, राजराज, त्वं अपि नारायणं पूजय, आत्मनि अभिन्नं साक्षात् पश्य। एवं कपिलस्य वचनं श्रुत्वा, बलवान् राजा अश्वशिराः ज्येष्ठं पुत्रं स्थूलशिरसं आहूय, तं राज्ये अभिषिञ्च्य, वनं गतः। तत्र, सुन्दरी, नैमिषाख्ये स्थले, यज्ञमूर्तिं गुरुम् तपसा स्तोत्रैः पूजयामास। भूमिः पप्रच्छ—“राजा कथं नारायणं यज्ञमूर्तिं स्तुतिं चकार? महाभाग, पुनः तस्य स्तोत्रं वद।” श्रीवराहः उवाच—“यज्ञे पूज्यं देवेशं, भवस्य, सूर्यस्य, अग्नेः, सोमस्य, राज्ञः, मरुतां च स्वामीं, हरिं बहुरूपं यज्ञमूर्तिं नमामि।