वराहपुराणम्

पूर्वं यथोक्तं तां प्रतिमां वेदवेदाङ्गविद्यायुक्ताय ब्राह्मणाय दातव्यां शृणु मे तस्य व्रतस्य प्रभावम्। हे महाबाहो, श्रावणमासे तवेदं विधानं निर्दिष्टं पापनाशनस्यास्य व्रतस्य शक्तिं शृणु। कृतयुगे पुरा नृग इति नाम राजा बभूव, महाबलसम्पन्नः, यः घोरं वनं विचरन् मृगयानरतोऽभूत्। कदाचित्स्वश्वेन दूरं नीतः स राजा विशालं वनं प्रविवेश, यत्र व्याघ्रसिंहगजसंघैः समाकुलं, दस्युभिः सर्पैश्च सेवितम्। तत्र स राजा एकाकी वृक्षस्याधः स्वश्वं विमोच्य, कुशान् स्वयमेव विस्तीर्य, क्लेशार्तः निद्रां लेभे। तस्यां रात्रौ चतुर्दशसहस्राणि व्याधानां तत्र समागच्छन्, सर्वतो राजा परितः संवृत्य, मृगवधाय उद्यतान्। तत्र ते तं सुप्तं ददृशुः, सुवर्णरत्नाभरणैर्मण्डितं, नृगं राजानं, परमतेजस्विनं दुष्प्रतिहार्यं। तदनन्तरं व्याधाः शीघ्रं स्वप्रभुमुपगम्य, तस्य सुवर्णरत्नलुब्धः, राजानं हन्तुं प्रचक्रमे। अश्वकारणेन त एव वनवासिनः खड्गपाणयः सुप्तं राजानं गृहीतुं समुपजग्मुः। तदा राज्ञः शरीरेण श्वेताभरणमाल्यचन्दनलिप्ता स्त्री उत्पन्ना, सा चक्रं गृहित्वा तान् दस्यून् निपातयामास। तान् दस्यून् हत्वा सा देवी शीघ्रं पुनः राज्ञः शरीरे प्रविवेश, राजा प्रसुप्तदस्यून् दृष्ट्वा, सा देवी स्वस्वरूपे लीनाभूत्। ततः स राजा स्वश्वारूढो वामदेवाश्रमं जगाम; तत्र भक्त्या मुनिमपृच्छत्—"का सा स्त्री? के वा ते निहताः? एतस्य कारणं ब्रूहि।" वामदेव उवाच—"हे राजन्, पूर्वजन्मनि त्वं शूद्रजात्यभूत्; तत्र ब्राह्मणसेवायां श्रावणशुक्लद्वादश्याः माहात्म्यं शुश्रूषितवान्। तस्य व्रतस्य सम्यक् विधिना श्रद्धया चाचरणेन, व्रतसमाप्तौ त्वं राज्यमवाप। सर्वेषु संकटेषु सा देवी त्वां रक्षति; तया क्रूरपापिनो दस्यवो निहताः, त्वं च रक्षितः—सा एव श्रावणद्वादशी। सा एव आपद्गतम् रक्षति, सा एव राज्यं प्रयच्छति; किमुत एते द्वादश द्वादश्यः, याभिः स्वयमिन्द्रोऽपि न स्वस्थानं प्राप्तवान्।" अनन्तरं दुर्वासाः कथयन्ति—"भाद्रपदमासे शुक्लपक्षद्वादश्यां संकल्प्य, विधिवत् परं पुरुषं पूजयेत्। कल्कये पादौ नमः, हृषीकेशाय कट्यै, म्लेच्छान्तकाय उदरं नमः, विश्वरूपाय नमः। शितिकण्ठाय कण्ठं, खड्गधारिणे बाहू, चतुर्भुजाय हस्तौ, विश्वरूपाय शिरः नमः। एवं पूज्य, यथापूर्वं, कुम्भं पुरतः स्थापयित्वा, तत्र सुवर्णमयं कल्केः प्रतिमां स्थापयेत्। शुक्लवस्त्रयुग्मेन आवृत्य, गन्धपुष्पादिभिः भूषयित्वा, प्रातः स विप्राय विदुषे दातव्या; शृणु तस्य दानस्य फलं। पूर्वं वाराणस्यां विशाल इति नाम राजा बभूव, महाबलसम्पन्नः; तस्य राज्यं बान्धवैः हृतम्, स गन्धमादनं प्रविवेश। तत्र काञ्चन्यां गुहायां सौन्दर्ययुक्ते बदर्यां स राजा राज्यविभ्रष्टः स्थितवान्। कदाचित् तत्रैव प्राचीनौ दिव्यौ मुनिवरौ, नारनारायणौ, सर्वदेवपूजितौ, आगतौ। तौ पूर्वमागतं राजानं दृष्ट्वा, परमब्रह्मणि, विष्णुपदे, ध्यानस्थं तमवेक्ष्य, तुष्ट्या राजानमूचतुः—'वरं वृणीष्व राजेन्द्र, आगतावावां वरदायिनौ।' राजा उवाच—'न जानामि युवां काविमौ, न वा कोऽत्र वरदाता; यं तु पूजयामि तस्मिन्नेव मम वरः स्यात्।' तदनन्तरं तौ पप्रच्छतुः—'कं देवमुपास्यसि? कं वरं इच्छसि? ब्रूहि कौतूहलात्।' राजा उवाच—'अहं विष्णुमुपासे।' इत्युक्त्वा मौनं गृहीत्वा स्थितवान्। पुनस्तौ ब्रूतः—'यस्य प्रसादेन वयं वरदायिनौ, तं देवमुपास्यसि; यं कामयसे वरं, तं वद।' राजा उवाच—'यज्ञपतिं विविधान्यज्ञैः पूजयितुं समर्थः स्याम्, तदस्तु।' नार उवाच—'नारायणः स्वयमेव मया सह बदर्यां तपो यच्छतु, लोककल्याणाय।' स हि पूर्वं मत्स्यः, ततः कूर्मः, ततो वराहः, ततः नरसिंहः अभवत्। ततः वामनः, पुनः जमदग्निसुतः, पुनर्दशरथात्मजः, ततो वासुदेवः अभवत्। बुद्धत्वं प्राप्त्वा जनान् मोहयामास, पुनः शत्रुदस्युम्लेच्छनाशनं कृत्वा, पृथ्वीं स्वाभाविक्यां स्थितौ स्थापयामास—स एव भगवान् हरिः। सर्वज्ञत्वकामैः मत्स्यरूपेण पूज्यते, स्वकुलोद्धरणाय कूर्मरूपेण; वराहरूपेण संसारसागरे प्रविष्टः स पूज्यते, पापभीतैर्नरसिंहरूपेण। मोहविनाशाय धनार्थं वामनः, क्रूरशत्रुविनाशाय दशरथात्मजः पूज्यते। पुत्रकाम्यया बलरामकृष्णौ पूजनीयौ, रूपार्थं बुद्धः, शत्रुनाशाय कल्किः पूज्यते। एवं उक्त्वा स राजा व्रतं कृत्वा, व्रतफलात् चक्रवर्ती अभवत्; तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या प्रसिद्धा बभूव। एवं श्रावण-भाद्रपदयोः द्वादश्याः माहात्म्यं, तदनुष्ठानस्य च पुण्यफलानि, पुरावृत्तकथाभिः सह, भगवदनुग्रहेण दर्शितानि।