देवश्रेष्ठः स्वयम् उक्तवान्—“एष कार्यः, हे देवाः, मया साध्यः; न संशयः। अहम् मनुष्येषु गत्वा मानुषं रूपं धारयिष्यामि।” ततोऽपि सः अवदत्—“आषाढस्य शुक्लपक्षे याः स्त्रियः पतिसंयुक्ताः उपवासं मनुष्येषु कुर्वन्ति, तासां गर्भे अहम् जनिष्ये।” एवं उक्त्वा सः देवः तत्रात्यजत्; अहम् अपि स्वयम् इह आगतः। यद् उपदिष्टं भवता, विशेषतः पुत्राभाविनः, तस्य पालनात् उपवासेन सह पत्या पुरुषः पुत्रं निश्चितं प्राप्नोति। वासुदेवः अपि एतां द्वादशीं कृत्वा महद् भाग्यं प्राप्तवान्, पुत्रैः पौत्रैः च समन्वितः। सः राजलक्ष्मीं भुक्त्वा परमं स्थानं प्राप्तवान्। एषा विधिः आषाढमासे तव निर्देशिता, हे ऋषे। ततः दुर्वासाः अवदत्—“श्रावणस्य शुक्लपक्षे परमं देवम् जनार्दनं गन्धपुष्पैः पूजयेत्। दामोदराय पदे, हृषीकेशाय कटि, सनातनाय उदरे, श्रीवत्सधारिणे उरः। चक्रधराय भुजयोः, हरये ग्रीवाय, मुञ्जकेशाय शिरसि, भद्राय चूडे। एवं पूज्य घटं पूर्ववत् स्थापयेत्, तत्र वस्त्रयुग्मं स्थापयित्वा उपरि निधायेत्। देवाधिदेवस्य दामोदरस्य सुवर्णमूर्तिं विधिवत् चन्दनपुष्पादिभिः पूजयेत्। पूर्ववत् तां मूर्तिं वेदवेदाङ्गविद् ब्राह्मणाय दद्यात्; तस्य व्रतस्य शक्तिं ममातः शृणु। एषा विधिः श्रावणमासे तव निर्दिष्टा; तस्य शक्तिं शृणु, या पापं नाशयति। कृतयुगे पूर्वं नृगः नाम राजा महाबलवान् अभूत्; सः भीषणे अरण्ये मृगयायां मनसा निमग्नः विचरन्। एकदा अश्वेन दूरं नीतः, सिंहव्याघ्रगजैः पूर्णे, डाकुर्भिः सर्पैः च सेविते महद् अरण्यं प्रविष्टः। तत्र राजा एकाकी अश्वं वृक्षतले मोचयित्वा, कुशग्राम् प्रसार्य, क्लेशेन पीडितः निद्रां गतः। रात्रौ चतुर्दशसहस्रं व्याधान् तत्र आगतवन्तः, सर्वतः राजानं संवृत्य, मृगहत्याय उद्यताः। तत्र सुषुप्तं सोनेन रत्नैः भूषितं नृगं दृष्ट्वा, व्याधाः शीघ्रं स्वपतिं ज्ञापयामासुः; सः रत्नलुब्धः राजहत्याय उद्यतः। अश्वस्य हेतोः वनवासिनः शस्त्रधराः सुषुप्तं राजानं गृहीतुं समीपं गताः। तदा राजदेहात् एकां स्त्रीं श्वेताभरणमाल्यचन्दनलेपितां उत्पन्नां दृष्ट्वा, सा चक्रं गृह्य तान् डाकून् निपातयामास। डाकून् हत्वा सा देवी शीघ्रं राजदेहं पुनः प्रविष्टा; राजा जाग्रत् मृतान् डाकून् दृष्ट्वा, सा स्वस्वरूपं प्रविष्टा। राजा अश्वं आरोह्य वामदेवाश्रमं गच्छति; तत्र भक्तिरेण पप्रच्छ—“का सा स्त्री? के तान् निपातिताः? हे ऋषे, एतस्य अर्थं कथय।” वामदेवः अवदत्—“हे राजन्, पूर्वजन्मनि त्वं शूद्रः आसीः; तत्र ब्राह्मणसेवायां श्रावणशुक्लद्वादशीं शृण्वन्। ताम् विधिवत् उपवासेन अनुष्ठाय, राज्यं प्राप्तवान्। सर्वापदः सा देवी त्वां रक्षति; तया क्रूराः पापिनः डाकवः हताः, त्वं रक्षितः—सा श्रावणद्वादशी। सा अपदेषु रक्षति, सा राज्यं ददाति; किं पुनः एतेषां द्वादशीद्वादशानां, येन इन्द्रः अपि स्थानं न प्राप्तवान्।” दुर्वासाः पुनः अवदत्—“भाद्रपदस्य शुक्लद्वादश्यां संकल्प्य, परमं देवम् विधिवत् पूजयेत्। कल्कये नमः—पादयोः; हृषीकेशाय कटि; म्लेच्छनाशाय उदरे; विश्वरूपाय एवं। शितिकण्ठाय ग्रीवाय; खड्गधराय भुजयोः; चतुर्भुजाय हस्तयोः; विश्वरूपाय शिरसि। एवं पूज्य, पूर्ववत् घटं पुरतः स्थापयेत्, तत्र सुवर्णकल्किमूर्तिं स्थापयेत्। श्वेतवस्त्रयुग्मेन आच्छाद्य, गन्धपुष्पादिभिः अलङ्कृत्य, प्रातः वेदविद् ब्राह्मणाय दद्यात्; तस्य फलम् शृणु, हे महर्षे। पूर्वं वाराणस्यां विशालः नाम राजा महाबलवान् अभूत्; तस्य राज्यं बन्धुभिः हृतम्, सः गन्धमादनं प्रविष्टः। तत्र सुन्दरं बदरीं प्राप्तः, राज्यलक्ष्मीविहीनः सः श्रेष्ठः नरः तत्र स्थितः। एकदा, नारनारायणौ, प्राचीनौ देवैः पूजितौ, तत्र आगतौ। तौ राजानं पूर्वागतं दृष्ट्वा, सः परब्रह्मणि, विष्णुपदं चिन्तयन्, तौ पश्यतः। तस्य पापं क्षीणं दृष्ट्वा, तौ तुष्टौ, तं राजानं उवाचतुः—“वरं वृणीष्व, हे राजेन्द्र, वरदानाय आगतौ।” राजा अवदत्—“न अहं जानामि कः युवां, न कस्य वरं गृह्णीयाम्। यं अहं पूजयामि, तस्य सम्बन्धी वरं इच्छामि।” तौ उक्तवन्तौ—“कं देवम् पूजयसि? कं वरं इच्छसि? जिज्ञासायाः कृते वद।” राजा उक्तवान्—“अहं विष्णुं पूजयामि।” इति उक्त्वा मौनं स्थितः; तदा तौ पुनः अवदतुः—“हे राजन्, तस्य देवस्य प्रसादात् वयं वरं दातुम् समर्थौ। यं वरं इच्छसि, मनसि यः अस्ति, तं वद।