भगवतः विष्णोः चतुर्व्यूहस्वरूपस्य पूजनविधिं मुनयः प्राचीनकाले निर्दिष्टवन्तः। तत्र वासुदेवस्य पादौ, संकर्षणस्य श्रोणिषु, प्रद्युम्नस्य उदरे, अनिरुद्धस्य वक्षसि च पूजनं कर्तव्यमिति श्रुयते। चक्रधरस्य बाहू, भूपतेः कण्ठः, तस्यैव नामभ्यां शङ्खचक्रयोः पूजनं, पुरुषस्य तु शिरसि पूजनं विधेयम्। एवं कृत्वा, यथापूर्वं, पुरः कुम्भं स्थापयेत्, तं वस्त्रेण संवृत्य, तस्योपरि चतुर्व्यूहरूपिणं वासुदेवस्य सुवर्णमयं प्रतिमां निधाय पूजयेत्। ततः सुगन्धपुष्पादिभिः पूर्ववत् क्रमशः पूजां कृत्वा, तां प्रतिमां वेदविद्याविदुषे शीलवते ब्राह्मणाय दद्यादिति शास्त्रवचनम्। अस्य व्रतस्य फलमपि शृणु। वासुदेवो यदुवंशवर्धनः राजा बभूव, तस्य देवकी नाम पत्न्यासीद्, सा तस्यैव व्रतं समन्विता। सा पुत्रहीना, पतिसंयुक्तधर्मनिष्ठा, चिरकालात् तेषां गृहे नारदः आगतः। वासुदेवेन भक्त्या पूजितः स नारदः उवाच— "वासुदेव, पापरहित! मम दिव्यं कारणं शृणु। एषा कथा श्रुत्वा त्वत्समीपं शीघ्रं प्राप्तोऽस्मि। हे यदुकुलश्रेष्ठ, अहं देवानां सभायां पृथिवीं दृष्टवान्; तत्र गत्वा, देवाः तस्याः भारं सोढुं न शक्नुवन्ति। सौभः, कंसः, जरासन्धः, पुनः नरकः, महाबलिनः कुरुपाञ्चालभोजदानवाश्च—एते संयुक्ताः देवाः मां पीडयन्ति। देवश्रेष्ठ, तान् हत्वा मां त्रातुमर्हसि।" एवं पृथिव्या उक्ताः देवाः नारायणं जग्मुः; स च देवेशः तदा मनसा तेषां पुरतः प्रादुरभूत्। तदा देवश्रेष्ठोऽपि स्वयम् अवदत्—"एष कार्यं अहं देवाः निःसंशयं साधयिष्यामि। मर्त्येषु गत्वा मानुषं रूपं धारयिष्यामि।" "आषाढस्य शुक्लपक्षे या स्त्री पत्या सहितं उपोष्य व्रतमाचरति, तस्याः गर्भे अहं अवतरिष्यामि।" इत्युक्त्वा स देवः तत्रान्तर्धानं जगाम, अहं तु तव समीपमागतः। पुत्राभावेन यः दम्पती द्वादशीव्रतम् उपोष्य सम्यगाचरति, तस्य निःसंशयं पुत्रलाभः स्यात्। एवं वासुदेवः द्वादशीव्रतम् आचर्य, पुत्रपौत्रसम्पन्नो महान् सौभग्यं प्राप्तवान्। राज्यम् उपभुञ्जानः सः परमं पदं प्राप्तवान्। एष आषाढमासे तव विधानं, मुनिश्रेष्ठ। ततः दुर्वासाः उवाच—"श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे जनार्दनं परमेश्वरं गन्धपुष्पैः पूजयेत्। दामोदरस्य पादौ, हृषीकेशस्य श्रोणिषु, सनातनस्य उदरे, श्रीवत्सधारिणः वक्षसि पूजनं कर्तव्यम्। चक्रधरस्य बाहू, हर्याः कण्ठः, मुञ्जकेशस्य शिरः, भद्रस्य शिखायां पूजनं विधेयम्।" एवं पूजां कृत्वा, यथापूर्वं कुम्भं स्थापयित्वा, तस्योपरि युग्मवस्त्रं क्षिपेत्, तदूर्ध्वे च दामोदरस्य सुवर्णमयीं प्रतिमां स्थापयेत्। तां प्रतिमां विधिपूर्वकं चन्दनपुष्पादिभिः पूजयित्वा, पूर्ववत् वेदवेदाङ्गपारगाय ब्राह्मणाय दद्यात्। अस्य व्रतस्य प्रभावं मम वचनात् शृणु। पूर्वं कृतयुगे नृग इति नाम राजा बभूव, महाबलवान्, सः घोरवनं प्रविश्य मृगयायां मग्नः। कदाचित् सः अश्वेन दूरं नीतः, व्याघ्रसिंहगजसंकीर्णं, चौरसर्पाकीर्णं विपुलं वनं प्रविवेश। तत्र स राजा अश्वं वृक्षस्य अधः स्थाप्य, स्वयमेव कुशान् प्रसार्य, क्लेशेन पीडितः निद्रां समुपगमत्। तस्मिन्नेव रात्रौ चतुर्दशसहस्राणि व्याधानां तत्र समागच्छन्, सर्वतः राजानं परिवृत्य, मृगवधाय समुपस्थिताः। तत्र ते तम् सुवर्णमणिभूषितं निद्रायमानं नृगं दृष्ट्वा, शीघ्रं स्वनायकेन सह गत्वा, रत्नकाञ्चनलोभेन तं मारयितुम् उद्यताः। अश्वहेतोः तस्य वनचराः खड्गहस्ताः, तं निद्रायमानं राजानं बन्धयितुम् उपजग्मुः। तदा राज्ञः शरीरात् श्वेताभरणमाल्यचन्दनधारिणी स्त्री उत्पन्ना, सा चक्रं गृहीत्वा तान् म्लेच्छान् निपात्य, शीघ्रं पुनः राज्ञः शरीरं प्रविवेश। राजा जागरितः, तान् म्लेच्छान् निहतान् दृष्ट्वा, सा देवी स्वस्वरूपे विलीनाभवत्। स राजा अश्वारूढः वामदेवस्य आश्रमं गतः। तत्र स मुनिं प्रह्वः पप्रच्छ—"का सा स्त्री? के वा ते निहताः? किमेतद् अद्भुतम्?" इत्युक्ते वामदेवः उवाच—"राजन्, पूर्वजन्मनि त्वं शूद्रः आसीः। तत्र ब्राह्मणसेवायां श्रावणशुक्लद्वादशीव्रतस्य श्रवणं कृतवान्। तत् सम्यगाचर्य, राज्यं प्राप्स्यसि। सर्वेषु संकटेषु सा देवी त्वां रक्षति, तया ते म्लेच्छाः निहताः। सा एव श्रावणद्वादशी। सा च संकटे रक्षति, सा च राज्यं ददाति। किं पुनर् द्वादशद्वादश्यः, याभिः इन्द्रोऽपि स्वं स्थानं न प्राप।" पुनः दुर्वासाः उवाच—"भाद्रपदमासस्य शुक्लद्वादश्यां संकल्प्य, यथाविधि परमेश्वरं पूजयेत्। कल्कये नमः पादौ, हृषीकेशाय कटी, म्लेच्छान्तकाय उदरं, विश्वरूपाय तथा। शितिकण्ठाय कण्ठं, खड्गधारिणे बाहू, चतुर्भुजाय हस्तौ, विश्वरूपाय शिरः।" एवं पूज्य, यथापूर्वं कुम्भं पुरः स्थाप्य, तत्र कल्केः सुवर्णमयीं प्रतिमां स्थापयेत्। एवं श्रवणभाद्रपदयोः मासयोः द्वादशीव्रतस्य विधानं, तस्य च महिमानं, प्राचीनकथायाः माध्यमेन मुनिभिः सम्यग् उपदिष्टम्।