वराहपुराणम्

नृपतेः सभायां मन्त्रिणः सेवकगणाश्च, देवाश्चान्ये ये प्रदर्शिताः, पशवश्च कीटसंघाश्च सर्वे विष्णुना व्याप्यन्ते स्म। अयं विष्णुः सर्वत्र व्याप्यते इति दृढं चिन्तनं कर्तव्यम्; हरिसदृशोऽन्यः कश्चिन्नास्तीति निश्चित्य स एव पूजनीयः। एषा सा ज्ञानस्वरूपा या ते निगदिता, राजन्, या नारायणस्य हरेः पूर्णभक्त्या स्मरणेन लभ्यते। नारायणं गुरुमेव पूर्णभक्त्या स्मर, पुष्पधूपादिभिः ब्राह्मणतर्पणेन च, स्थिरध्यानपूर्वकं च, स यत्परमेश्वरः शीघ्रं प्राप्यते। ततः अश्वशिरा नाम राजा तत्र स्थितौ द्वौ मुनिवरौ दृष्ट्वा, विनयं कृत्वा, तान् उवाच—‘भवद्भ्यां मम कश्चिदेकः संशयो निवारणीयः, येन तद्विनाशेन संसारबन्धनात् विमुच्येयम्।’ एवमुक्ते नृपेण, योगिनां श्रेष्ठः कपिलः धर्मात्मा स राजा यजमानां श्रेष्ठं तं नृपं सम्बोध्य उवाच—‘राजन्, कोऽयं ते संशयः? यं किंचिद् इच्छसि तन्मम निवेदय; शृण्वन् तं निवारयिष्यामि।’ ततः राजा उवाच—‘कर्मणा वा ज्ञानवाऽथ मोक्षः सिध्यति किं मुनिवर? यदि मे त्वया प्रसादः कृतः, तर्हि एष मे संशयः निवार्यताम्।’ कपिल उवाच—‘राजन्, एष एव प्रश्नः पूर्वं बृहस्पतेः ब्रह्मपुत्रेण रैभ्येन च वसुना च पृष्टः। वसुर्नाम महाबलः, विद्वान् दानशीलश्च, प्राचीनकाले बभूव।’ चाक्षुषमण्वन्तरे वसुर्नाम राजा ब्रह्मवंशवर्धनः ब्रह्मलोकं द्रष्टुम् इच्छन् तत्र ययौ। मार्गे चित्ररथं विद्याधरश्रेष्ठं दृष्ट्वा, स्नेहेन तं पप्रच्छ—‘कदा ब्रह्माणं द्रक्ष्यामि?’ स च प्रत्युवाच—‘ब्रह्मणो गृहे देवसंघस्य महासभा सम्प्रति सम्पद्यते।’ तच्छ्रुत्वा वसुर्द्वारे स्थित्वा प्रतीक्षां चकार; तत्रैव तपस्वी रैभ्यः समुपाजगाम। तं दृष्ट्वा राजा वसुः हृष्टमानसः सन्तुष्टः तं सन्मान्य प्रथमतः पप्रच्छ—‘कुतः आगतः भवान् मुनिश्रेष्ठ?’ रैभ्यः प्रत्युवाच—‘बृहस्पतेः समीपात् आगतः अस्मि, देवगुरोः किञ्चिद्विषयं पृच्छितुम् इच्छामि।’ इत्युक्ते, ब्रह्मसदसि समुपविष्टे, देवगणैः सह ब्रह्मा सभायाः निष्क्रान्तः। ततः बृहस्पतिः रैभ्येण सह संवाद्य, वसुना सम्यक् पूजितः स्वमासनं प्राप्तः। रैभ्यः, अङ्गिरसः सुतः, वसुना सह उपविष्टः। तत्र बृहस्पतिः तावुभौ उवाच—‘किं ते कर्तव्यं, महाभाग? वेदवेदाङ्गविदां श्रेष्ठ?’ रैभ्यः उवाच—‘कर्मणा किम्, ज्ञानवाऽथ किम्? मोक्षः केन सिध्यति? शंस मे संशयं निवारय।’ बृहस्पतिः प्राह—‘यत्किंचित् कर्म करोति जनः, शुभं वा अशुभं वा, यत्सर्वं नारायणाय समर्प्य यः करोति, स पापेन न लिप्यते।’ एवं च श्रूयते द्विजश्रेष्ठ, विप्रतीपयोः संवादः—आत्रेय इति ब्राह्मणः वेदाध्ययननिष्ठः, सदा प्रातःस्नातकः त्रिकालसंध्योपासकः। पूर्वं संयमनः नाम ब्राह्मणः धर्मवने पुण्यायां भागीरथ्यां स्नानार्थं गतः। तत्र द्रष्टुम् अयुतशरं निष्ठुरकं नाम मृगयुवनं धनुर्धरं मृगसंघमुपविष्टम्, तान् हन्तुमुद्यतः, बाणं योजितवान्। संयमनः तं दृष्ट्वा, हिंसाकर्मणि प्रवृत्तं, तं वारयामास—‘मा कुरु, साधो, प्राणिवधं।’ तच्छ्रुत्वा निष्ठुरकः सस्मितं प्राह—‘नाहं पृथगात्मानं हिंसामि, द्विजश्रेष्ठ।’ ‘परमात्मा भगवाञ्श्वयं जीवैः क्रीडति; स एव गोमयं मृत्तिकां च करोति, नात्र कश्चिद् संशयः।’ ‘अयं ब्रह्मन्, मोक्षकामिनां मोहोऽयं नित्यं जायते; सर्वं जगदायुर्गमनवशं गतं प्रवर्तते; अत्र अहंकारः न शुभाय कल्पते।’ एवं श्रुत्वा संयमनः ब्राह्मणश्रेष्ठः विस्मयं प्रपन्नः निष्ठुरकं प्राह—‘किमिदं वक्तुम् अर्हसि? तव वाक्यं साक्षात् युक्तिसम्मतम्।’ ततो निष्ठुरकः धर्मज्ञः तं पप्रच्छ—‘कस्मात् लोहजालं अग्निं च तदधः स्थापयामासि?’ ततः अग्निं सन्ददौ—‘द्विज, काष्ठपुञ्जं प्रज्वालय।’ ब्राह्मणः तु वदनात् अग्निं प्रज्वाल्य तुष्णीं बभूव। अग्नौ प्रज्वलिते, ब्राह्मणः सहस्रशः लोहजालनि पृथक् पृथक् व्यतिष्ठत्, यद्यपि अग्निः एकत्रैव स्थितः। निष्ठुरकः तमब्रवीत्—‘मुनिश्रेष्ठ, एकां ज्वालाम् आदाय अन्याः सर्वाः नाशयिष्यामि।’ एवमुक्त्वा, स शीघ्रं जलपूर्णं घटं होमाग्नौ क्षिप्त्वा, सहसा सः अग्निः पूर्ववत् उपशान्तः। ततः निष्ठुरकः संयमनं ब्राह्मणं प्राह—‘महाभाग, यां त्वं अग्निज्वालां गृह्णासि, तां देहि, येनाहं मांसं पाचयिष्यामि।’ ब्राह्मणः लोहजालं निरीक्ष्य, अग्निं न ददर्श; सः मूलतो नष्टः। तदा ब्राह्मणः व्रतानिष्ठः तत्रैव तुष्णीं स्थित्वा लज्जितः, निष्ठुरकः पुनरुवाच—‘अत्र अग्नौ अनेकाः शाखाः दीप्यन्ते; मूलनाशे अग्निः क्षीयते। एष सत्यम्? वद, ब्रह्मन्।’ ‘आत्मा स्वभावेन सर्वभूताश्रयः। पुनः, यः सृष्टिविस्तारः, तस्मात् उद्भवति, तस्मिन्नेव स्थितः।’ ‘यः यं नियमं भिक्षाश्रमे करोति, तं आत्मन्येव संयोज्य यः आचरति, स पतति न कदाचन।’ एवं निष्ठुरकस्य वचनं श्रुत्वा, राजन्, दिव्यं पुष्पवृष्टिः तस्योप्यभवत्।