वराहपुराणम्

राजा एकदा महर्षिं तेजसा परमशक्तिमन्तं समीपं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, स सस्मितं ससञ्जलिं समुत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा सुस्वागतं चकार। तं सत्कृत्य महर्षिः प्रोवाच— "कस्मादर्थं त्वं तपस्यसि, राजन्? धर्मज्ञ त्वं किमर्थं कर्तुमिच्छसि? तन्मम आचक्ष्व।" राजा उवाच— "भाग्यवन् द्विजश्रेष्ठ! अहं पुत्रहीनः अस्मि, न मम पुत्रपौत्रपरम्परा अस्ति। तस्मादेतस्मिन्नर्थे तपसा क्लिश्यमानः अस्मि, स्वशरीरमपि पीड्यते।" तदा याज्ञवल्क्यः उवाच— "अलमेतावता तपसा, राजन्! महती क्लेशवती तपस्या त्वया कृता। अल्पेनैव प्रयत्नेन पुत्रं प्राप्स्यसि, नात्र संशयः।" राजा पुनरुवाच— "कथं नाम अल्पेन प्रयत्नेन पुत्रं लभेयं, द्विजोत्तम? तद्वद मम, प्रसन्नोऽसि यथा प्रणमामि त्वाम्।" तदा दुर्वासाः प्रोवाच— "एवं पृष्टः स प्रसिद्धराजा तस्मै द्वादशीव्रतस्य विधिं प्रकाशयामास, यः वैशाखशुक्लपक्षे विधिना सम्पद्यते।" स राजा पुत्रकामः तद्व्रतमनुष्ठाय, नियमानुसारं, पुत्रं नलाख्यं धर्मज्ञं प्राप्तवान्, यः अद्यापि लोके पुण्यशीलः, कीर्तिमान् इति प्रसिद्धः। एवं कर्तुः स्फुटफलमिदं, महर्षे—सद्पुत्रः जायते, धनसम्पन्नः, विद्यावान्, सुरूपः च। श्रुणु चापरं, जन्मान्तरगतं विलक्षणफलम्—ब्रह्मलोकं गत्वा, अप्सरसां मध्ये एकं कल्पं वसति। क्रीडायाः अन्ते, पुनः सृष्टौ, स नूनं चक्रवर्ती भवति, त्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्तं जीवति, नात्र संशयः। ततः दुर्वासाः पुनरुवाच— "ज्येष्ठमासे अपि एवं कर्तव्यं, मनुष्यः संकल्प्य, विधिपूर्वकं भगवन्तं पुष्पैः शुभैः पूजयेत्। प्रथमं पादौ पूजयेत् 'रामाय नमः रामानन्दाय' इति, ततः कटिं 'त्रिविक्रमाय', उदरं 'विश्वधारिणे' इति। उरः 'संवत्सराय', ग्रीवा 'संवर्तकाय', भुजौ 'शस्त्रधारिणे', चक्रपाणिं च नामभिः। सहस्रशीर्ष्णः महात्मनः शिरः पूजयित्वा, विधानतः कुम्भं स्थापयेत्। पूर्ववत्, वस्त्रयुग्मेन छाद्य, सुवर्णरूपे रामलक्ष्मणयोः स्थापयित्वा, विधिपूर्वकं पूजयित्वा, प्रातःकाले कामार्थी ब्राह्मणाय दद्यात्। एकदा दशरथो राजा पुत्राभावात् एतद्व्रतं पृष्टवान्। ततः पुत्रकामः विशेषेण वसिष्ठं पूजयामास। स द्विजः तस्मै एतद्विधानं न्यवेदयत्, राजा च तदनुष्ठानं कृत्वा। ततः तस्य स्वयमेव पुत्रः जातः—बलवान् रामाख्यः। विष्णुः चतुर्धा रूपेण प्रकटितः, अत्र लोके फलं शृणु। स्वर्गे दशेन्द्रपर्यन्तं सुखानि भुङ्क्ते, द्विगुणं कालं। ततः पुनः मर्त्ये शतयज्ञकर्त्ता राजा जायते, सर्वपापविनिर्मुक्तः, नित्यं मोक्षं प्राप्नोति।" पुनः दुर्वासाः उवाच— "आषाढमासे अपि एवं कर्तव्यं, संकल्प्य, भगवन्तं गन्धपुष्पैः बहुविधैः पूजयेत्। वासुदेवाय पादौ, संकर्षणाय कटिं, प्रद्युम्नाय उदरं, अनिरुद्धाय उरः। चक्रिणे भुजौ, क्षितीशाय ग्रीवां, शङ्खचक्रौ नामभिः, पुरुषाय शिरः। एवं पूज्य, पूर्ववत् कुम्भं स्थापयित्वा, वस्त्रयुग्मेन छाद्य, तस्योपरि वासुदेवस्य चतुर्व्यूहरूपं सुवर्णमूर्ति स्थापयेत्। विधिपूर्वकं गन्धपुष्पादिभिः पूजयित्वा, वेदविदे, सदाचारिणे ब्राह्मणाय दद्यात्; अस्य व्रतस्य फलं शृणु। वासुदेवः यादववंशवर्धनः राजा बभूव, तस्य धर्मपत्नी देवकी। सा पुत्राभाववती, पतिसंयुक्तव्रता। कालेन नारदः तत्र आगतः। वासुदेवेन भक्त्या पूजितः, स प्रोवाच— 'वासुदेव, शृणु। यदुवर, अमरसभा मध्ये पृथ्वीं दृष्टवान्। देवानां समीपे सा भाराक्रान्ता, सौभकं, कंसं, जरासंधं, नरकं, कुरुपाञ्चालभोजदानवान् च, सर्वे देवाः संयुक्ताः मां पीडयन्ति; त्वं तान् हन। इत्युक्त्वा, देवाः नारायणं जग्मुः; स भगवान् मनसा तत्रैव प्रादुरासीद्। स देवश्रेष्ठः स्वयम् अवदत्— 'एष कार्यं अहं साधयिष्यामि, न संशयः। मर्त्यलोके मानवाकारेण जन्म गृह्णामि। आषाढशुक्लपक्षे या स्त्री पतिसंयुक्ता उपवासं करिष्यति, तस्या गर्भे अहं जन्म प्राप्स्यामि।' एवं उक्त्वा, स देवः तत्रान्तर्धाय, अहं तव समीपमागच्छम्। पुत्रार्थिनो विशेषेण, उपवासेन स्त्रीसहितः पुत्रं प्राप्नोति। वासुदेवः अपि एतद्व्रतं कृत्वा, पुत्रपौत्रैः समन्वितः महदायुष्मान् अभवत्। राज्यसमृद्धिं भुक्त्वा, परमं पदं प्राप्तवान्; अयं मासे आषाढे विहितो विधिः।" ततः दुर्वासाः पुनरुवाच— "श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे, गन्धपुष्पैः जनार्दनं पूजयेत्। दामोदराय पादौ, हृषीकेशाय कटिं, सनातनाय उदरं, श्रीवत्सधारिणे उरः। चक्रपाणये भुजौ, हरये ग्रीवां, मुञ्जकेशाय शिरः, भद्राय च शिखाम्। एवं पूजयित्वा, कुम्भं स्थाप्य, वस्त्रयुग्मेन छाद्य, तदूर्ध्वे स्थापयेत्। देवेशस्य दामोदरस्य सुवर्णमूर्तिं विधिपूर्वकं चन्दनपुष्पादिभिः पूजयेत्।" एवं महर्षिदुर्वासस्य उपदेशेन राज्ञां पुत्रप्राप्त्यर्थं मासानुसारं विविधानि द्वादशीव्रतानि सम्यक् अनुष्ठीयन्ति, येषां फलं लोकेऽपि परत्र च परमं श्रेयः प्रददाति।