प्रातःकाले सम्यगुपकल्पितैः द्रव्यैः सह यः द्विजातये सम्पूज्य समर्पयेत्, स विष्णोः वामनरूपस्य तुष्टिं प्रार्थयेत्—इति विधानं श्रूयते। मासस्य नाम्ना च तस्य प्रादुर्भावस्य च कर्मणि, सर्वत्रैतदेव नियमरूपेण प्रसिद्धम्—"स तुष्टो भवतु" इति। एवं प्राचीनकाले हर्यश्व इति नाम्ना पृथिव्याः अधिपः राजा आसीत्। स पुत्रार्थं तपः कृत्वा, सुतकामो निर्भार्यः आसीत्, हे मुने श्रेष्ठ। तस्य पुत्रलाभाय रात्रौ जागरणं कुर्वतः, श्रीहरिः स्वयमेव द्विजरूपेण तत्रागच्छत्। भगवान् तं पप्रच्छ—"राजन्, तव तपसा किं संकल्पितं?" इति। स मुनिः प्रत्युवाच—"पुत्रार्थमेव" इति। तदा भगवान् उवाच—"एष विधिः, राजन्, त्वया कर्तव्यः" इति उक्त्वा, स तत्रैवान्तर्धीयत। राजा शीघ्रमेव मन्त्रैः सहितं द्विजातये तदनुष्ठानं कृत्वा, दरिद्राय च विदुषे ज्योतिर्गर्गाय च तदान्नं दत्तवान्। "यथा अन्यस्य पुत्रः स्वयमेव पुत्रत्वं प्राप्तवान्, तथा सत्येन ममापि सुतः जायेत" इति सत्यप्रतिज्ञः स राजा। एवं कृत्वा तस्मै पुत्रः जातः, स कुबलाश्व इति ख्यातिम् आप, महाबलवान् च महाराजः अभवत्। एवमेव पुत्रार्थी पुत्रं, दरिद्रः धनं, राज्यहीनः राज्यं, मृतः विष्णोः पदं प्राप्नोति। स राजा स्वर्गे चिरकालं पूजितः, पुनः मर्त्यलोके समागतः, ययातिनहुषसुतवत् बुद्धिमान् महाराजः अभवत्। ततः दुर्वासाः उवाच—वैशाखमासे पुरुषः एवं संकल्प्य, स्नानादिकं कृत्वा, देवालयं गच्छेत्। तत्र भक्त्या हरिं सम्पूज्य, "जमदग्नये पादौ, सर्वधर्त्रे उदरं, मधुसूदनाय कट्युरः, श्रीवत्सधराय च वक्षः" इत्यादि मन्त्रैः पूजां कुर्यात्। "क्षत्रियान्तकाय भुजौ, मणिग्रीवाय ग्रीवां, स्वनाम्ना शङ्खचक्रे, विश्वधर्त्रे शिरः" इति पूजां कृत्वा, तदनन्तरं यथापूर्वं पात्रं स्थापयेत्, वस्त्रयुग्मेन च छादयेत्। वञ्चककृतपात्रे हरिं तत्र स्थापयेत्, स च जमदग्निनाम्ना दुःखनाशनः। दक्षिणहस्ते परशुं धारयित्वा, सर्वगन्धान् शुभपुष्पाणि च सम्पूज्य, तस्य पुरतः भक्त्या जागरणं कुर्यात्। प्रातः शुद्धसूर्ये ब्राह्मणाय तदर्पयेत्। एवं कर्तुः फलमपि श्रृणु। आसीत् वीरसेन इति भाग्यवान् राजा, स पुत्रहीनः, अतितपसा तपश्चर्यां कृतवान्। तस्य तीव्रं तपः कुर्वतः, महायोगी याज्ञवल्क्यः समीपे आगतः। तेजसा दीप्तं मुनिं दृष्ट्वा, राजा सस्मितं प्रणम्य तं प्रतीयाय। स मुनिः पृष्टवान्—"कस्मात् त्वं तपः करोति, राजन्? किमर्थं त्वया कर्तव्यम्?" इति। राजा उवाच—"द्विजश्रेष्ठ, अहं पुत्रहीनः, न मे पुत्रपौत्रपरम्परा, अतः तपसा पीडितोऽस्मि" इति। याज्ञवल्क्यः उवाच—"अलमेतावत् तपसा, राजन्, अल्पेन प्रयत्नेन पुत्रः भविष्यति, न संशयः।" राजा पप्रच्छ—"कथं अल्पेन प्रयत्नेन पुत्रः स्यात्?" इति। दुर्वासाः उवाच—स मुनिः तस्मै वैशाखशुक्लद्वादशीव्रतम् उक्तवान्। राजा पुत्रकामः तद्व्रतम् आचर्य, नल इति धर्मात्मा पुत्रः लब्धवान्, यः अद्यापि लोके कीर्त्यते। एवं कर्तुः फलम्—संपन्नः, विद्वान्, रूपवान् पुत्रः जायते। परत्रे च—ब्रह्मलोकस्य अप्सरसां मध्ये कल्पमेकं वसति। पुनः सृष्टौ, स नूनं चक्रवर्ती भवति, त्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्तं जीवति। दुर्वासाः पुनरुवाच—"ज्येष्ठमासे अपि एवं संकल्प्य, विधिवत् शुभपुष्पैः परमेश्वरं सम्पूज्येत्।" प्रथमं "रामाय रामप्रियाय नमः" इति पादयोः, "त्रिविक्रमाय" इति कट्यां, "विश्वधर्त्रे" उदरे, "संवत्सराय" वक्षसि, "संवर्तकाय" ग्रीवाय, "सर्वायुधधर्त्रे" भुजयोः, "पद्मरथायुधधृते" इति नामभ्यां च पूजां कुर्यात्। सहस्रशीर्ष्णे महात्मने शिरः पूज्य, तदनन्तरं पूर्वोक्तघटं स्थापयेत्। वस्त्रयुग्मेन संवृत्य, सुवर्णरूपेण रामलक्ष्मणौ पूज्य, प्रातः भक्त्या ब्राह्मणाय दद्यात्। एकदा दशरथो नाम राजा पुत्रहीनः, पुत्रार्थं वसिष्ठं विशेषतः पूजितवान्। स द्विजः तस्मै एतदेव विधिं उक्तवान्। राजा तदनुष्ठानं कृत्वा, स्वयमेव रामनामकं महाबलिनं पुत्रं लब्धवान्। विष्णुः चतुर्धा प्रकटितः, अयं लोके फलम्। परत्रे—दशेन्द्रपर्यन्तं स्वर्गे सुखानि भुञ्जते, ततः पुनः मनुष्यत्वं प्राप्य, शतयज्ञकृत् राजा भवति, सर्वपापक्षयः, शाश्वतं मोक्षं प्राप्नोति। आषाढमासे अपि एवं संकल्प्य, विधिवत् सुगन्धिपुष्पैः बहुविधं परमेश्वरं सम्पूजयेत्। एवं संक्षेपेण, श्रुतिविहितं मासानुसारं विष्णुपूजनविधिं, तस्य च पुण्यफलानि, पुण्यचरितानां राज्ञां कथाः, ऋषिभिः उक्तानि, भक्त्या निवेदितानि।