एवं उक्ते भगवता वसिष्ठेन, स तस्मै द्वादशीव्रतम् विधिवद् उपदिशत्। स च राजर्षिः तेनैव विधिना सर्वं सम्यक् अकरोत्। तस्य व्रतस्य समाप्तौ, श्रीनृसिंहः प्रसन्नः सञ्जातः, तस्मै परमं शत्रुनाशनं चक्रं दत्तवान्। तेन दिव्येनायुधेन स उत्तमः नृपः स्वं राज्यं पुनः प्राप्तवान्। स्वे राज्ये स्थित्वा सहस्रं अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्; अन्ते च विष्णुलोकं प्राप्तवान्। एष ते पुण्यश्च, पापक्षयकरश्च द्वादशीव्रतः कथितः, मुनिवर! सविनयं शृणुत्वं, यथाकामं कुरुष्व। ततः दुर्वासाः उवाच—एवमेव चैत्रमासे, मुनिश्रेष्ठ, द्वादशीव्रते धृतिं कृत्वा उपवासं कुर्यात्, ततः सर्वदेवाधिदेवं जनार्दनं सम्पूजयेन्। तत्र पादौ वामनरूपेण, कटिं विष्णुरूपेण, उदरं वक्षः सर्वं च वासुदेवरूपेण पूजयेत्। कण्ठं विश्वकृद्रूपेण, शिरः आकाशरूपेण, भुजौ विश्वजिद्रूपेण, शङ्खचक्रौ च स्वनामभ्याम् अर्चयेत्। एवं नित्यं देवदेवं पूज्य, पूर्वोक्तयोः कुंभयोः एकं पूर्वस्यां, अपरं च उत्तरस्यां दिशि स्थापयेत्। ततः बुद्धिमान् सुवर्णमयं वामनप्रतिमां यथाशक्ति लघुं निर्माय, शुक्लयज्ञोपवीतेन भूषयेत्। तस्य पार्श्वे कुम्भं स्थापयेत्, छत्रं, पादत्राणं, अक्षमालां, विशेषतः दण्डं च समर्पयेत्। एवं सम्यगुपहारैः समन्वितः, प्रातःकाले द्विजाय दत्त्वा वदेत्—"विष्णुः वामनरूपेण प्रीयताम्" इति। मासस्य नाम्ना च प्रकट्य विधिना च सर्वत्र एष नियमः उक्तः—"स प्रीयताम्" इति। श्रूयते ह्यतीते काले हर्यश्वः नाम राजा भूमिपालः अभवत्। स पुत्रार्थी सन्, पुत्रेच्छया तपः अकरोत्, मुनिवर! स पुत्रकाम्यया रात्रौ जागरणं कुर्वन्, साक्षात् हरिर् द्विजरूपेण तत्रागमत्। स तं पप्रच्छ—"किं तपसा व्रतम् अकरोषि, राजन्?" इति। स मुनिः प्रत्युवाच—"पुत्रार्थम्" इति। भगवान् उवाच—"एष विधिः, राजन्! एतत् कुरु" इति उक्त्वा, स भगवान् क्षणेन अन्तर्धानम् अगमत्। ततः स राजा शीघ्रं द्विजाय मन्त्रैः विधिपूर्वकं दत्त्वा, दीनाय च ज्योतिर्गर्गाय च तद् अर्पितवान्। यथा परस्य पुत्रः स्वयम् पुत्रत्वं प्राप्तः, तथा सत्येन ममापि सुतः स्यात् इति स प्रार्थयामास। एवं दत्तेन विधिना, तस्मै पुत्रः जातः, स च नाम्ना कुवलयाश्वः, महाप्रतापी चक्रवर्तिनृपः अभवत्। एवं पुत्रहीनः पुत्रं लभते, दरिद्रः धनं प्राप्नोति, राज्यभ्रष्टो राज्यं पुनः प्राप्नोति, मृताः विष्णुलोकं गच्छन्ति। स चिरकालं तत्र स्तुत्वा, पुनरिमं मानुषलोकं प्राप्तवान्; स च ययातिवत् प्राज्ञः महाराजः अभवत्। पुनरपि दुर्वासाः उवाच—वैशाखमासे अपि, पुरुषः एवं संकल्पं कृत्वा, स्नानादिकं कृत्वा, देवालयं गच्छेत्। तत्र भक्त्या हरिं सम्पूज्य, एतान् मन्त्रान् जपेत्—"जमदग्नये पादौ, सर्वधर्त्रे उदरं, मधुसूदनाय कटिं वक्षः श्रीवत्सधारिणे।" "क्षत्रियान्तकाय भुजौ, मणिकण्ठाय कण्ठं, शङ्खचक्रौ स्वनामभ्याम्, विश्वधर्त्रे शिरः।" एवं पूज्य, यथापूर्वं पात्रं पुरतः स्थापयेत्, द्वौ वस्त्रयुग्मेन आच्छादितं संवेष्टितं च। वेणुपात्रे हरिं स्थापयेत्, स च जमदग्निनाम्ना दुःखनाशनः अभिहितः। दक्षिणहस्ते परशुं धारयित्वा, सर्वगन्धैः पुष्पैश्च सम्यक् अर्चयेत्। ततः स भक्तिमान् पुरुषः तस्य पुरतः जागरणं कुर्यात्; प्रातः शुद्धे सूर्ये ब्राह्मणाय तदर्पयेत्। तस्य फलम् शृणु। कश्चन वीरसेनः नाम राजा आसीत्, स महाभाग्यवान्, महाबलश्च। स पुत्रहीनः, कदाचित् महान् तपः अकरोत्। तस्य घोरस्य तपसः काले, महान् योगी याज्ञवल्क्यः तत्र समीपे समागतः। स तं तेजस्विनं मुनिं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, राजा ससञ्जातसन्मानः, सस्मितं प्रणम्य, उत्थाय तं प्रणनाम। पूजितः स मुनिः उवाच—"किं तपसा कुरुषे, राजन्? धर्मज्ञ, किं कार्यं साधयितुमिच्छसि?" इति। राजा उवाच—"भाग्यवतां श्रेष्ठ! अहं पुत्रहीनः, न मे पुत्रपरम्परा। तस्मात् अनेन तपसा क्लिश्ये, स्वशरीरं च पीडितम्, द्विजश्रेष्ठ!" याज्ञवल्क्यः उवाच—"अलम् एतेन दुःखेन तपसा, राजन्! अल्पेन प्रयासेन पुत्रः लभ्यते—नात्र संशयः।" राजा उवाच—"कथं सुलभेन प्रयासेन पुत्रं लभे, द्विजोत्तम? तद्वद, भगवन्, प्रसन्नोऽस्मि ते प्रणम्य।" एवं उक्तः स प्रसिद्धः मुनिः, वैशाखशुक्लद्वादश्याः व्रतम् उक्तवान्। स राजा, पुत्रेच्छया विशेषतः, विधिना तद्व्रतम् अकरोत्; तेन नलः नाम पुत्रः जातः, स धर्मात्मा, यः अद्यापि लोके सुमन्युः कीर्त्यते। एष हि अनुष्ठाने फलम्, महर्षे! उत्तमः पुत्रः जायते, धनसम्पन्नः, विद्वान्, सुसुन्दरः च। शृणु च, परत्र लोके किमद्भुतं—स एकं कल्पं ब्रह्मलोकं गत्वा, अप्सरसां मध्ये रम्यं जीवनं लभते। तत्र क्रीडायाः अन्ते, सृष्टौ पुनरागते, स निःसन्देहं चक्रवर्ती भवति, त्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्तं जीवति—नात्र किञ्चित् संशयः।