वराहपुराणम्

दुर्वासाः महर्षिः कथयति – यथा फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां तिथौ, विप्रः, हरिं विधिपूर्वकं उपवासेन पूज्येत। तत्र नरसिंहस्य पादौ, गोविन्दस्य ऊरू, विश्वभुजस्य कटि, अनिरुद्धस्य बाहू पूजनीयानि। शितिकण्ठस्य ग्रीवा, पिङ्गकेशस्य शिरः, दैत्यनाशिनः चक्रं, जलरूपिणः शङ्खः — एते सर्वे चन्दनपुष्पफलैः पूज्यन्ते। तत्र पुरतः शुभयुग्मवस्त्रैः भूषितं घटं स्थापयेत्; तस्योपरि सुवर्णनिर्मितं नरसिंहस्य रूपं ताम्रपात्रे स्थापयेत्, यत्र सुवर्णं न सुलभं, तत्र काष्ठबाम्बूपात्रे अपि स्थापयेत्। रत्नमणिभिः अलङ्कृतं घटं स्थाप्य पूजा कृत्वा, वेदविद्यायुक्तं ब्राह्मणं द्वादश्यां तिथौ तं सम्प्रदानं कुर्यात्। एवमेतत् कृत्वा यत् फलम् प्राप्यते, तद पुरातनराज्ञा वत्सनाम्ना प्राप्तम्, तव कथयामि, महर्षे। किम्पुरुषवर्षे धर्मनिष्ठः राजा भरतः विख्यातः अभूत्; तस्य पुत्रः वत्सः नाम। स शत्रुभिः युद्धे पराजितः, कोशगजादि हरितः, पत्नी सहितः वसिष्ठाश्रमं गत्वा वनवासं अकरोत्। कालातीतः वसिष्ठः महर्षिः तं पप्रच्छ – “महाश्रमस्य अस्मिन स्थले तव आगमनस्य कारणं किम्?” राजा प्राह – “भगवन्, मम राज्यकोशौ हृतौ, शत्रुभिः संकल्पः भग्नः; शरणं त्वां प्राप्तवान्। उपदेशं दत्त्वा कृपां दर्शय।” वसिष्ठः तं द्वादशीव्रतं विधिपूर्वकं उपदिष्टवान्; राजा सर्वं यथाविधि अकरोत्। व्रतसमाप्तौ भगवतः नरसिंहस्य प्रसादः प्राप्तः; स चक्रं दत्तवान्, शत्रुनाशनं श्रेष्ठम्। तेन आयुधेन राजा स्वं राज्यं पुनः प्राप्तवान्; राज्ये स्थित्वा सहस्रं अश्वमेधयज्ञं कृतवान्, अन्ते विष्णुलोकं प्राप्तवान्। एष धर्म्यः, पापनाशकः द्वादशीव्रतः तव उक्तः, ऋषे; श्रुत्वा यथेष्टं कुरु। दुर्वासाः पुनः उवाच – “एवमेव, ऋषे, चैत्रमासे द्वादशीव्रतं संकल्प्य उपवासं कृत्वा, जनार्दनं देवदेवं पूजयेत्। तत्र वामनरूपे पादौ, विष्णुरूपे कटि, वासुदेवरूपे उदरवक्षः सर्वाङ्गं पूज्यते। विश्वकृत् ग्रीवा, आकाशरूपः शिरः, विश्वजित् बाहू, शङ्खचक्रौ स्वनामभिः पूज्यौ। एवं पूज्य, देवदेवं शाश्वतं, पुरतः पूर्वदिशायां उत्तरदिशायां च द्वौ जलघटौ स्थापयेत्। तत्र पूर्वोक्ते पात्रे सुवर्णमयं वामनरूपं यथाशक्ति लघुं, शुक्लयज्ञोपवीतेन भूषितं स्थापयेत्। पार्श्वे जलघटं, छत्रं, पादत्राणं, जपमालां, विशेषतः दण्डं स्थापयेत्। एतैः उपहारैः युक्तः, प्रातः ब्राह्मणाय दत्त्वा, “विष्णुः वामनरूपे प्रसन्नः भवतु” इति वदेत्। मासनाम्ना च प्रकट्य विधिना सर्वत्र नियमः, “स प्रसन्नः भवतु” इति। प्राचीनकाले हल्यश्वः नाम राजा भूमिपतिः अभूत्; स पुत्रार्थं तपः कृतवान्, ऋषिश्रेष्ठ। स पुत्रार्थं रात्रौ जागरणं कुर्वन्, हरिः स्वयं द्विजरूपे आगतः। स प्राह – “राजन्, तव तपसा किं संकल्पितम्?” राजा प्रत्यवदत् – “पुत्रार्थम्।” हरिः प्राह – “एष विधिः, राजन्; कुरु।” इत्युक्त्वा हरिः तत्रैव लीनः। राजा शीघ्रं द्विजविधिना मन्त्रैः कृत्यं अकरोत्; दीनाय, ज्योतिर्गर्गाय च दत्तवान्। “यथा अन्यस्य पुत्रः स्वपुत्रत्वं प्राप्तः, तथैव सत्येन मम पुत्रः उत्तमः भवतु।” एतद्विधिना दत्त्वा, तस्य पुत्रः जातः, कुवलश्वः नाम, महाबली। पुत्रहीनः पुत्रं लभते, दरिद्रः धनं, राज्यहीनः राज्यं पुनः प्राप्नोति, मृताः विष्णुलोकं गच्छन्ति। दीर्घकालं स्तुत्वा, स इह लोके आगतः; ययातिनहुषपुत्रवत् बुद्धिमान् सम्राट् अभूत्। दुर्वासाः पुनः उवाच – वैशाखमासे, पुरुषः विधिपूर्वकं संकल्पं कृत्वा, स्नानादिकं सम्पाद्य, देवालयं गच्छेत्। तत्र भक्त्या हरिं पूजयन्, मन्त्रैः – “जमदग्नये पादौ, सर्वधारिणे उदरम्, मधुसूदनाय कटिवक्षः श्रीवत्सधारिणे; क्षत्रियनाशिनः बाहू, मणिग्रीवाय ग्रीवा; शङ्खचक्रौ स्वनाम्ना; विश्वधारिणे शिरः” – इति पूजां कुर्यात्। एवं पूज्य, यथापूर्वं, पुरतः युग्मवस्त्रैः आवृत्तं घटं स्थापयेत्। तत्र बाम्बूपात्रे हरिं स्थापयेत्, जमदग्निनाम्ना, दुःखनाशकं। दक्षिणहस्ते परशुं धारयित्वा, सर्वगन्धैः, शुभपुष्पैः पूजयेत्। ततः, पुरतः जागरणं कृत्वा, शुद्धसूर्ये प्रातः ब्राह्मणाय दद्यात्। तस्य व्रतस्य फलं शृणु। वीरसेनः नाम राजा, महाश्रीः, महाबली; स पुत्रहीनः अतीव तपः कृतवान्। तस्य घोरं तपः कुर्वतः, याज्ञवल्क्यः महायोगी, समीपस्थं तं दृष्टवान्। एवं, दुर्वासाः ऋषिः विविधमासेषु द्वादशीव्रतानां विधिं, पूजनं, दानं, तेषां फलं च, प्राचीनराज्ञां चरित्रेण सम्यक् उपदिष्टवान्।