राजा अश्वशिरा एकदा तद्भवनमध्ये स्थितः सन्दृष्टवान् पुरुषं रक्तलोचनं, कालाग्निसमप्रभं, यं योगिनां मायया विश्वेश्वरः प्रभुः प्रकाशयति। स एव हरिः श्रीमान् विश्वव्यापी च सदा तथा एव अस्ति, इति राजा सन्ददर्श। तस्य राज्ञः भाषणान्ते सभायां तत्रैव प्रादुरासन् मशकाः, किटाः, यूका, भृङ्गाः, विहङ्गमाः, सर्पाः च। अश्वशिरसः राजमहति प्रासादे अश्वाः, गावः, गजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, शृगालाः, मृगाः, अन्ये च पशवः, गृह्याः वन्याश्च कीटकाः, कोटिशः दृश्यन्ते, सर्वे जीवस्वरूपधारिणः। तं प्रचुरं प्राणिसमूहं दृष्ट्वा राजा विस्मितचित्तः अभवत्। किमिदमिति चिन्तयन्, जयगीषव्यस्य कपिलस्य च महत्त्वं बुबोध। ततः राजा अश्वशिरा कृताञ्जलिः, भक्त्या तौ द्वौ महर्षी, जयगीषव्यं कपिलं च, उवाच—"किमेतत्, द्विजोत्तमौ?" इति। तौ ब्राह्मणौ तस्मै ऊचतुः—"त्वया पृष्टं, राजन्, यथा विष्णुः अत्र पूज्यते, प्राप्यते च, तस्मात् एषा दर्शिता त्वया, महाबाहो। एते भगवतः सर्वज्ञस्य लक्षणानि, राजन्, यानि तुभ्यं प्रदर्शितानि। स एव नारायणः सर्वज्ञः, इच्छया यं यं रूपं गृह्णाति। स सौम्यस्वभावः क्वचित् तिष्ठति, स च मानुषैः पूजया प्राप्यते, तस्य वाक्यानि सार्थकानि। परमात्मा तु विश्वेश्वरः सर्वेषु देहेषु वसति, भक्त्या स्वदेहे एव दृश्यते, न तु कस्यचित् एकदेशस्थः। अतः एषः परमात्मनः रूपः तुभ्यं दर्शितः, राजेन्द्र, यथा श्रद्धा जायते। एवं विष्णुः सर्वव्यापी तव स्वदेहे अपि, नृपते, सन्निहितः। मन्त्रिप्रवराः, सेवकगणाः, देवाः च ये दर्शिताः, पशवः, कीटकसमूहाः च, राजन्, तेषु अपि विष्णुः व्याप्यस्ति। दृढं मननं कुर्यात् यत् हरिः सर्वत्र व्याप्यस्ति, अन्यः नास्ति तादृशः, स एव पूजनीयः। एषा, राजन्, ज्ञानस्य स्वरूपता या तुभ्यं प्रदर्शिता, यत् नारायणं हरिं पूर्णया भक्त्या स्मरन्। नारायणं गुरुम् अर्चय, पूर्णया भक्त्या, पुष्पधूपैः, ब्राह्मणतर्पणैः, स्थिरध्यानपूर्वकं च परमेश्वरः शीघ्रं प्राप्यते।" ततः अश्वशिरा उवाच—"भवन्तौ अत्र मम एकं संशयं निहन्तुं योग्यौ, यस्य नाशेन अहं संसारबन्धनात् विमुक्तो भूयासम्।" इति। एवमुक्ते राज्ञा, तदा श्रेष्ठः योगिनां कपिलः धर्मात्मा स राजानं यजमानश्रेष्ठं सम्बोधितवान्—"कः ते संशयः, राजन्, परमधार्मिक? यं इच्छसि तं ब्रूहि, शृण्वन् तं अहं निवारयिष्यामि।" राजा उवाच—"कर्मणा वा मोक्षः सिध्यति, ज्ञानतः वा, मुनिवर? एष मे संशयः, यदि अनुग्रहः कृतः त्वया तर्हि निवारय।" कपिल उवाच—"एष प्रश्नः, महाराज, पूर्वं बृहस्पतेः पृष्टः रायभ्येन ब्रह्मपुत्रेण, तथा च वसुना राजर्षिणा प्राचीनकाले। वसुस्तु प्राचीनकाले विद्वान् दानशीलः च राजा आसीत्।" चाक्षुषमण्वन्तरे वसुर्ब्रह्मवंशवर्धनः ब्रह्मणः दर्शनकामनया तदधिवासं गतवान्। मार्गे, राजन्, चित्ररथं विद्याधरश्रेष्ठं दृष्ट्वा, वसुस्तं स्नेहात् पप्रच्छ—"कदा ब्रह्मदर्शनं लभ्यते?" इति। स प्रत्युवाच—"ब्रह्मणो गृहे देवसंघस्य समवायः संपद्यते।" इति। इत्याकर्ण्य वसुस्तत्रैव ब्रह्मद्वारे स्थित्वा प्रतीक्षते स्म। तत्रैव महातपाः रायभ्यः अपि आगतः। स राजा वसुः प्रमुदितचित्तः, पूर्णतोषः च, तम् अर्चयित्वा पूर्वमेव पप्रच्छ—"कुतस्त्वं आगतः, मुनिवर?" इति। रायभ्यः उवाच—"बृहस्पतेः समीपात् आगतः अस्मि, नृपश्रेष्ठ। किञ्चिद् विषयं देवगुरुम् पृष्ठुम् इच्छामि।" एवमुक्ते रायभ्ये, राजन्, तदा ब्रह्मणः महती सभा देवगणैः सह उपविष्टा उत्थाय निर्गता। ततः बृहस्पतिः तत्र रायभ्येण सह संवाद्य, वसुना पूजितः स्वस्थानं ययौ। रायभ्यः, अङ्गिरसः सुतः, वसुना सह उपाविशत्। उपविष्टयोः तयोः, राजेन्द्र, बृहस्पतिः तं सम्बोधितवान्। देवगुरुः बृहस्पतिः रायभ्यं साक्षात् उवाच—"किं ते कार्यं, महाभाग, वेदवेदाङ्गविदां श्रेष्ठ?" इति। रायभ्यः उवाच—"बृहस्पते, किं कर्मणा सिध्यति, किं वा ज्ञानतः? मोक्षः कथं सिध्यति, तन्मे ब्रूहि, संशयात् पृच्छामि।" बृहस्पतिः उवाच—"यद्यत् कर्म नरः कुर्यात्, शुभं वा अशुभं वा, तत्सर्वं नारायणाय समर्प्य यः करोति, स न लिप्यते।" एवमेव श्रूयते, द्विजश्रेष्ठ, द्वयोः विरोधिनोः संवादः—एकः आत्रेयः ब्राह्मणः वेदाध्ययननिष्ठः ऋषिः। स नित्यं स्नातकः, त्रिकालसंध्योपासकः आसीत्। कदाचित् संयमनो नाम ब्राह्मणः धर्मकान्तारे पुण्ये भागीरथ्याः तीरे स्नानाय गतः। तत्रैव निष्ठुरकः नाम व्याघ्रदृशः मृगयुः धनुर्धरः, यमसदृशः, महान् हरिणगणं तत्र उपविष्टं दृष्ट्वा तान् हन्तुं कृतधनुः, बाणं सन्धानं चकार। तं मृगयाव्यग्रं निष्ठुरकं दृष्ट्वा संयमनो ब्राह्मणः तं वारयितुम् उद्यतः—"मा कुरुष्व, साधो, एतद् जीवघातकं कर्म।" इति। तस्य वचः श्रुत्वा निष्ठुरकः स्मितमात्रं कृत्वा उवाच—"नाहं पृथगात्मानं हिंसामि, द्विजोत्तम।" "परमात्मा भगवान् स्वयमेव जीवैः क्रीडति, स एव गोमयेन घटं करोति, इति श्रूयते, न चात्र संशयः। ब्राह्मण, एषा बुद्धिः सदा जायते—एषा अज्ञानं मोक्षकाङ्क्षिणां भवति। सर्वं जगत् आयुष्यमार्गे संप्रवृत्तं, 'अहं' इति शब्दः तत्र न कल्याणं प्राप्नोति।" इत्येतत् श्रुत्वा संयमनो ब्राह्मणश्रेष्ठः तं निष्ठुरकं मृगयुं विस्मयपूर्वकं उवाच। "किमेतद् वदसि, भगवन्? तव वाक्यं साक्षात् युक्तियुक्तं च।" इत्युक्ते, धर्मवित् स मृगयुः पुनः पप्रच्छ—"किं हेतोः आयसजालं च अग्निं च तस्य अधः स्थापयामि?" स अग्निं प्रज्वाल्य ब्राह्मणं प्राह—"काष्ठसमूहं ज्वालय।" तदा ब्राह्मणः स्वमुखेन अग्निं प्रज्वाल्य तस्थौ।