तत्र, महायोगिनं श्रीनारायणं भक्त्या पूजयित्वा, तस्य चरणयोः 'केशवाय नमः', कटिस्थले 'दामोदराय नमः', उरुद्वये 'नृसिंहाय नमः', वक्षसि 'श्रीवत्सधारिणे नमः', ग्रीवायां 'कौस्तुभधारिणे नमः', स्तनयोः 'श्रीपतये नमः', भुजयोः 'त्रैलोक्यविजये नमः', शिरसि 'सर्वात्मने नमः', चक्रस्थले 'चक्रधारिणे नमः', पद्मस्थले 'शङ्कराय नमः', गदायां 'गम्भीराय नमः', पुनः पद्मस्थले 'शान्तिस्वरूपाय नमः' इति नामानि उच्चार्य, देवदेवं नारायणं विधिपूर्वकं पूजयेत्। ततः, तस्य पुरतः, बुद्धिमान् चत्वारि घटानि जलपूर्णानि, हारैः शोभितानि, शुक्लचन्दनलेपनानि स्थापयेत्। आम्रपत्रैः कण्ठे भूषितानि, शुक्लवस्त्रैः आच्छादितानि, तिलैः सुवर्णेन च ताम्रपात्रेषु स्थापयित्वा, समुद्रवर्णनानुसारं चतुर्भिः घटैः मध्यस्थे शुभासनं वस्त्रच्छन्नं स्थापयेत्। तत्र सुवर्णपात्रं वा रजतपात्रं वा ताम्रपात्रं वा काष्ठपात्रं स्थापयेत्; यदि एतत् न सुलभं, तर्हि पलाशकाष्ठपात्रं अपि यथेष्टम्। तत्पात्रं जलपूर्णं कृत्वा, तत्र जनार्दनस्य मत्स्यरूपं सुवर्णमयं, वेदवेदाङ्गैः अलङ्कृतं, श्रुतिस्मृतिभिः शोभितं स्थापयेत्। तत्र विविधैः खाद्यैः, फलैः, पुष्पैः, गन्धैः, धूपैः, वस्त्रैः च पूजां विधिपूर्वकं समाचरेत्। ततः, "यथा भगवन् मत्स्यरूपेण पातालेभ्यः वेदान् उद्धृतवान्, तथा केशव, मां अपि उद्धर" इति मन्त्रं उच्चार्य, तत्र जागरणं कुर्यात्। प्रातःकाले, यथाशक्ति, चत्वारि घटानि चतुर्भिः ब्राह्मणैः दद्यात्। पूर्वदिशायां बह्वृचवेदविदे, दक्षिणायां छन्दोग्यविदे, पश्चिमायां यजुर्वेदविदे, उत्तरायां इच्छानुसारं दानं कुर्यात्—एषा विधिः। पूर्वे ऋग्वेदः, दक्षिणे सामवेदः, पश्चिमे यजुर्वेदः, उत्तरदिशि अथर्ववेदः प्रीत्यर्थं दत्तव्यः। "एषां क्रमः प्रीत्यर्थं" इति उच्चार्य, सुवर्णमत्स्यरूपं गुरवे समर्पयेत्। गन्धधूपवस्त्रैः विधिपूर्वकं पूजां कृत्वा, यः एतत् गुह्यमन्त्रं विधिं च ददाति, सः कोटिगुणं फलम् आप्नोति। यः तु गुरुम् अंगीकृत्य, मोहात् विपरीतं आचरति, सः अधमः नरः दशलक्षजन्मानां नरके पच्यते; विधिदाता 'गुरुः' इति ज्ञायते। एवं विधिपूर्वकं दत्वा, द्वादशीदिने विष्णुं पूज्य, ब्राह्मणान् यथाशक्ति सन्मान्यं भोजयेत्। ताम्रपात्राणि तिलपूर्णानि कृत्वा, तेषु जलपूर्णं पात्रं गृहस्थब्राह्मणाय दद्यात्। तस्मै देवतां दत्त्वा, ब्राह्मणान् उत्तमं भोजनं समर्प्य, पश्चात् स्वयम् अपि पुत्रैः सह मौनं यमं च पाल्य, भोजनं कुर्यात्। यः पृथिवीव्रतं एतया विध्या आचरति, सः परमं पुण्यं फलं च प्राप्नोति—तद्विद्यां शृणु। सहस्रवदनः स्यात्, ब्रह्मायुः च यदि स्यात्, तत्रापि व्रतस्य फलं पूर्णतया वर्णयितुं न शक्यं; तथापि, तस्य संक्षेपं ब्रूयामि। दश, सप्त, दश, द्वौ, अष्ट, चत्वारः—एते संख्या; चत्वारि लक्षाणि दशसहस्राणि एकं चतुर्व्युः। एकसप्तत्युत्तरा युगानि एकं मन्वन्तरं, चतुर्दश मन्वन्तराणि ब्रह्मणः दिनं, तावत् रात्रिः च। मासः त्रिंशत् दिनानि, द्वादश मासाः एकं वर्षं, शतवर्षाणि ब्रह्मणः आयुः। यः द्वादशीं एकवारं अपि विधिपूर्वकं आचरति, सः ब्रह्मलोकं गच्छति, तावत्कालं तत्र वसति। ततः ब्रह्मणः प्रलये दीर्घं कालं लीनः भवति, पुनः सृष्टौ वैराजमहर्षिषु देवत्वं प्राप्नोति। ब्राह्मणहत्याद्याः पापानि, यानि कृतानि, संकल्पितानि वा, अकल्पितानि वा, तानि सर्वाणि क्षणेन नश्यन्ति। दरिद्रः, राज्यहीनः राजा वा, एतत् व्रतं विधिपूर्वकं आचरन्, नूनं राजा भवति। बन्ध्या स्त्री, एतत् व्रतं विधिपूर्वकं आचरति, तस्याः पुत्रः धर्मात्मा भवति। यः पतितां स्त्रीं गत्वा पापं कृतवान्, सः एतत् विधिपूर्वकं आचरन्, तस्य पापं विनश्यति। ब्राह्मणकर्माणि बहुवर्षं लङ्घितानि, तानि अपि एतत् व्रतं भक्त्या कृत्वा वेदशुद्धिं प्राप्नोति। किं अधिकं वदामि, महर्षे? एतत् व्रतं कृत्वा सर्वं साध्यं, सर्वं पापं नश्यति। ब्रह्मन्, पृथिवी अपि निमग्ना सती, एतत् विधिं कृत्वा उद्धृता; अत्र न चिन्तयितव्यं। एषा विधिः अदीक्षिताय, नास्तिकाय, देवद्वेषिणे, ब्राह्मणद्वेषिणे च न दातव्या; गुरुभक्ताय दातव्या, पापं क्षणेन नाशयति। अस्मिन्नेव जीवने, शुभं, धनं, धान्यं, उत्तमाः पत्न्यः च विविधाः साधकस्य आगच्छन्ति। यः श्रद्धया एतत् द्वादशीविधिं पठति वा शृणोति, सः सर्वपापैः विमुक्तः भवति। ततः दुर्वासा उवाच—एवं पौषमासे देवैः अमृतं मथितम्; तत्र स्वयं जनार्दनः कूर्मरूपं धारयामास। तस्मिन्नेव दिवसे, पुष्यशुक्लद्वादशी, हरिकूर्मरूपस्य पवित्रं दिनं विधिपूर्वकं निर्दिष्टम्।