वराहपुराणम्

सत्यतपः मुनिं दुर्वाससम् उवाच—“भगवन्, कियदल्पेन प्रयत्नेन सनातनः भगवान् केन प्रकारेण प्राप्यते? सर्ववर्णानां साधारणं साधनं समाचक्ष्व।” ततः दुर्वासाः प्रत्युवाच—“सत्यं ते वक्ष्यामि, परमं रहस्यं, देवैः कृतं गुह्यं, यत् पृथिव्या अनन्तरं जलमग्नायां कृतम्। यदा पृथिवी स्वस्वरूपेण जलमध्ये नातिप्रबलाभूत्, सा जलौघे निमग्ना, पातालं गता। सा शुभा देवी, भूतानां धारणी, पातालं गत्वा, उपवासैः नियमैः विविधैश्च व्रतैः, श्रीनारायणं परमेश्वरं सम्यक् उपतस्थे। चिरकालानन्तरं, गरुडध्वजः प्रभुः तस्याः तुष्टः सन्, तां पुनः स्वस्थाने उद्धृत्य स्थापयामास; सः अक्षयः प्रभुः एवं चकार। ततः सत्यतपः पुनरुवाच—“महामुने, पृथिव्या यत् व्रतं कृतं, कः उपवासः, के नियमाः, एतत् सर्वं विस्तरेण वद।” दुर्वासाः उवाच—“मार्गशीर्षमासे दशम्यां तिथौ, यः संयतः पुरुषः, देवतान् पूज्य, विधिवत् होमं कृत्वा— शुचिवस्त्रधारी, प्रशान्तचित्तः, सम्यक् पक्तं हविर्भुक्त्वा, पञ्च पादानि गत्वा, पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात्। पञ्चाङ्गुलपरिमितं क्षीरवृक्षसमुत्थं दन्तकाष्ठं गृहित्वा, तेन दन्तधावनं कृत्वा, ततो यथाविधि आचमनं कुर्यात्। सर्वद्वाराणि स्पृष्ट्वा, दीर्घकालं शङ्खचक्रगदाधरं पीताम्बरधारिणं किरीटिनं जनार्दनं ध्यानयेत्। सर्वमङ्गलचिह्नैः युक्तं सौम्यवदनं भगवन्तं ध्यात्वा, पुनः जलं हस्ते गृह्णीयात्, सूर्यसंकाशं जनार्दनं चिन्तयेत्। एवं ध्यायित्वा, हस्तेन अर्घ्यं दद्यात्; तस्मिन्काले, महर्षे, एतद्वचनं पठेत्— “एकादश्यां निराहारो भविष्यामि, परे दिने भक्षयिष्यामि; पद्मनाभ, अच्युत, मम शरणं भव।” एवं उक्त्वा, रात्रौ देवाधिदेवस्य सन्निधौ, नियमानुसारं तत्रैव शयनं कुर्यात्, ‘नारायणाय’ इति जपन्। प्रातःकाले शुचौ, सागरगामिनीं नदीं वा, अन्यं तडागं वा, गृह एव वा, यथाशक्ति, ययात्, संयतचित्तः। तत्र शुद्धां मृदं गृह्णीयात्, एतन्मन्त्रं जपन्—“देवि, त्वत्तः सर्वदा भूतानां धारणा पोषणं च; तेन सत्येन पापात् मां विमोचय।” “देव, ब्रह्माण्डस्थलानि तव हस्तेन स्पृष्टानि; एतां मृदं स्पृष्ट्वा, यत् त्वया उक्तं न प्राप्नुयाम्।” “वरुण, त्वयि सर्वा आपः नित्यं वसन्ति; तेन, एतां मृदं क्षालयित्वा, शीघ्रं शुद्धां कुरु।” एवं मृदापः संयम्य, स्वं शुद्धिं कृत्वा, त्रिवारं तदाचरेत्; शेषमृदा जलमध्ये मण्डलं रचयेत्। तत्र, विधिवत् सम्राट् इव, स्नानादिकं कृत्वा, देवालयं पुनः प्रतिगच्छेत्। तत्र, महायोगिनं श्रीनारायणं पूजयित्वा, “पादयोः केशवाय नमः, कटौ दामोदराय नमः, ऊरुषु नृसिंहाय नमः, वक्षसि श्रीवत्सधारिणे नमः, कण्ठे कौस्तुभधारिणे नमः, उरस्य श्रीपतये नमः, बाह्वोर्जितत्रैलोक्यविजयिने नमः, शीर्षे सर्वात्मने नमः, चक्रे चक्रधराय नमः, पद्मे शंकराय नमः, गदाय गम्भीराय नमः, पद्मे शान्तमूर्तये नमः,” इति पूजयेत्। एवं देवानां नाथं पूजयित्वा, तस्य पुरतः चत्वारि कलशान् स्थापयेत्— जलपूर्णान्, पुष्पमालाभिः भूषितान्, श्वेतचन्दनेन लेपितान्, आम्रपत्रैः कण्ठेषु सज्जितान्, श्वेतवस्त्रैः आच्छादितान्, ताम्रपात्रेषु तिलस्वर्णयुतान्। चत्वारः कलशाः चतुर्सागरसदृशाः स्थापनीयाः; मध्ये शुभासनं वस्त्रच्छन्नं स्थापयेत्। तत्र सुवर्णमयं वा, रजतमयं वा, ताम्रं वा, काष्ठमयं वा पात्रं स्थापयेत्; न चेत् पलाशपात्रं योजयेत्। तत् पात्रं जलपूर्णं कृत्वा, तत्र सुवर्णमयं मत्स्यरूपं जनार्दनस्य प्रतिमां स्थापयेत्— वेदवेदाङ्गैः भूषितां, श्रुतिस्मृतिसमलंकृतां। तत्र विविधान्नैः, फलैः, पुष्पैः, गन्धधूपवस्त्रैः सम्यक् पूजनं कुर्यात्। यथा भगवन्, त्वं मत्स्यरूपेण पातालात् वेदान् उद्धृतवान्, तथा मां अपि उद्धर केशव, इति मन्त्रं जप्त्वा जागरणं कुर्यात्। शुचौ प्रातःकाले, यथाशक्ति, चत्वारः कलशाः चतुर्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः दातव्याः। पूर्वस्यां दिशि बह्वृचवेदवित्, दक्षिणायां छान्दोग्य, पश्चिमायां यजुर्वेदवित्, उत्तरस्यां यथेष्टं—एषा विधिः। पूर्वे ऋग्वेदः, दक्षिणे सामवेदः, पश्चिमे यजुर्वेदः, उत्तरस्यां अथर्ववेदः संतुष्टाः स्युः। “एतेषां क्रमशः सन्तोषः स्यात्” इत्युक्त्वा, सुवर्णमत्स्यं आचार्याय दद्यात्। गन्धधूपवस्त्रैः यथाक्रमं पूज्य, यः एतद् गुह्यं मन्त्रं विधिं च ददाति, सः कोटिगुणं फलम् आप्नोति। यः तु आचार्यं स्वीकृत्य, मोहात् विपरीतं आचरति, सः नृशंसः दशलक्षजन्मनि नरके पच्यते; विधिदाता आचार्यः इति पण्डितैः कथ्यते। एवं विधिपूर्वकं दत्त्वा, द्वादश्यां विष्णुं पूज्य, ब्राह्मणान् यथाशक्ति सपर्यया भोजयेत्। ताम्रपात्राणि तिलपूर्णानि निर्माय, तेषु जलपूर्णं पात्रं गृहस्थब्राह्मणाय दद्यात्। देवतां तस्मै दद्यात्, सुभगे, ततः ब्राह्मणान् उत्तमं बहु भोजनं दद्यात्; पश्चात्, स्वयं वत्सैः सह, मौनं संवर्त्य, संयमेन भुञ्जीत।