सत्यतपः भगवन्तम् उवाच—"भगवन्, यदि ज्ञानं शरीरे न जायते, तर्हि केन उपायेन परं ब्रह्म प्राप्यते?" इति। तदा दुर्वासाः प्रोवाच—"कर्माणि ज्ञानाधाराणि, ज्ञानं च कर्मसम्भवम्; उभयोः न किञ्चिद् भेदः, यथा द्वयोः शिलयोः, मुनिश्रेष्ठ। चतुर्विधं कर्म ब्राह्मणादिषु निरूपितम्; तेषु त्रयः वेदकृत्यानि नित्यं कुर्वन्ति, चतुर्थः तेषां सेवकः—एवं वेदविहितं कर्म। एतेषां धर्माणां निष्ठया ब्रह्मणि भक्तिः प्रीयते; नूनं वेदशास्त्रनिष्ठस्य मोक्षः सम्प्राप्यते।" ततः सत्यतपः पुनरुवाच—"महर्षे, यत् परं ब्रह्म त्वया निरूपितम्, तस्य रूपं महायोगिनः अपि न जानन्ति। नामरहितं, कुलरहितं, रूपातीतं, निराकारं च—एवं ब्रह्म यथा सर्ववाचकातीतं, तथा वेदमार्गे तस्य किं नाम निरूपितम्?" इति। दुर्वासाः पुनरुवाच—"यत् परं ब्रह्म वेदेषु पुराणेषु च कीर्त्यते, तदेव कमलनयनं नारायणं परं देवम्। स एव परमेश्वरः नारायणः हरिः, विविधैः यज्ञैः, होमैः, दानैः च सम्प्राप्यते, नरश्रेष्ठ।" सत्यतपः पुनरुवाच—"भगवन्, कदाचित् बहुधनैः, वेदविद्भिः, साधुभिः च कृताः यज्ञाः अपि, तदा अपि हरिः सुलभः न भवति। धनाभावेन दानं न शक्यते, धनसम्पत्तौ च स्वजनासक्ताः प्रवृत्तिं न कुर्वन्ति। एवं च, कथं तादृशः जनः मोक्षं लभेत? सर्वथा हि हरिः दुरापः। किं उपायेन सः सनातनः देवः सुलभः स्यात्? सर्ववर्णानां यः साधारणः उपायः, तं ब्रूहि।" दुर्वासाः उवाच—"परमं रहस्यं वक्ष्यामि, देवैः निर्मितं, यद् भूमिः पातालगता सती अकरोत्। भूमेः स्वभावो जलमध्यगतायां नातिवृद्धः; सा जलमग्ना पातालं गता। सा शुभा जगद्धारिणी देवी, पातालं गत्वा, परमं नारायणं उपवासैः, व्रतैः, नियमैः च पूजयामास। चिरकालानन्तरं, गरुडध्वजः भगवान् तस्याः तुष्टः सन्, ताम् उद्धृत्य, स्वस्थाने स्थापयामास; सः अव्ययः एवम् अकरोत्।" सत्यतपः पुनरुवाच—"महर्षे, भूम्या यः उपवासः कृतः, ते व्रतानि च, तानि मे वक्तव्यानि।" दुर्वासाः उवाच—"मार्गशीर्षमासे दशम्यां, यः संयतः पुरुषः, सम्यक् देवपूजनं कृत्वा, विधिवत् होमं च कुर्यात्—शुद्धवस्त्रधारी, प्रशान्तचित्तः, सुपाकं हविर्भुक्त्वा, पञ्चपदानि गत्वा, पुनरपि पादप्रक्षालनं कुर्यात्। अष्टाङ्गुलपरिमितं क्षीरवृक्षदण्डं गृहित्वा दन्तधावनं कुर्यात्, ततः सावधानः आचमेत्।" "सर्वद्वाराणि स्पृशित्वा, चिरकालं शङ्खचक्रगदाधरं, किरीटीं, पीताम्बरं जनार्दनं ध्यानं कुर्यात्। समग्रशुभलक्षणयुक्तं, प्रसन्नवदनं भगवन्तं चिन्तयित्वा, पुनरपि जलं गृह्णीयात्, सूर्यसङ्काशं जनार्दनं मनसा स्मरन्। ततः, हस्तेन अर्घ्यं समर्पयेत्, तस्मिन्काले एतानि वचांसि पठेत्—'एकादश्यां निराहारः स्थास्यामि, परदिने भोक्ष्ये, कमलनयन, अच्युत, त्वं मे शरणं भव।'" "एवं उक्त्वा, रात्रौ देवेशस्य सन्निधौ, नियमानुसारं, 'नारायणाय' इति जपन् तत्रैव शयेते। ततः, शुद्धे प्राते, समुद्रगामिनीं नदीं वा, तदन्यं सरः वा, स्वगृहे वा, यत्र, संयतचित्तः गच्छेत्। तत्र शुद्धमृदं गृह्णीयात्, एतत् मन्त्रं जपन्—'हे शुभे, त्वत्तः सदा भूतानां धारणा पोषणं च; तेन सत्येन, पुण्ये, मां पापात् मोचय।'" "'भगवन्, विश्वाण्डमध्ये यानि तीर्थानि, तानि तव हस्तस्पर्शात् पवित्राणि; एषां मृदस्पर्शेन, त्वयाऽभिहितं, न प्राप्नुयाम्।' 'त्वयि, वरुण, सर्वाणि आपः सदा निवसन्ति; तेन, एषा मृद् स्नानेन, शीघ्रं मम शुद्धिं कुरु।'" "एवं मृदापः संयुज्य, स्वदेहं शुद्धयेत्; त्रिवारं कृत्वा, शेषमृदा जले मण्डलं रचयेत्। तत्र, विधिवद् सम्राडिव, स्नानादिकं कृत्वा, देवालयं पुनरागच्छेत्। तत्र, योगिश्रेष्ठं नारायणं पूजयित्वा, पादयोः 'केशवाय नमः', कटौ 'दामोदराय', ऊरुषु 'नृसिंहाय', वक्षसि 'श्रीवत्सधारिणे', कण्ठे 'कौस्तुभधारिणे', स्तनयोः 'श्रीपतये', बाहुषु 'त्रैलोक्यविजये', शीर्षे 'सर्वात्मने', चक्रे 'चक्रिणे', पद्मे 'शङ्कराय', गदायां 'गम्भीराय', पद्मे 'शान्तात्मने' इति पूजयेत्।" "पुनः तस्याग्रे, चत्वारः कलशाः स्थाप्याः, तोयपूर्णाः, माल्यैः भूषिताः, श्वेतचन्दनलेपिताः। आम्रपत्रैः कण्ठेषु, श्वेतवस्त्रैः आवृताः, ताम्रपात्रे तिलैः सुवर्णेन च पूरिते स्थाप्याः। चत्वारः कलशाः, यथा चत्वारः समुद्राः, तेषां मध्ये शुभासनं वस्त्रसंवृतं स्थापयेत्। तत्र सुवर्णस्य, रजतस्य, ताम्रस्य, दारुमयस्य वा पात्रस्य, न चेत् पलाशदण्डस्य पात्रस्य, एकं पात्रं स्थापयेत्। तं जलपूर्णं कृत्वा, तत्र जनार्दनस्य मत्स्यरूपिणः सुवर्णमूर्तिं, वेदवेदाङ्गैः, श्रुतिस्मृतिभिः च भूषितां, स्थापयेत्।" "तत्र विविधैः भोजनैः, फलैः, पुष्पैः, गन्धैः, धूपैः, वस्त्रैः च पूजां विधिवत् कुर्यात्।" एवं दुर्वासामुनिना भूम्याः व्रतस्य विधानं सत्यतपस्य सम्यग् निरूपितम्।