महर्षिः उवाच— अद्य, हे महाभाग, तव पूर्वं यत् शरीरं निराहारं तिष्ठति स्म, तत् शरीरं गतं; तपसा निर्मितं त्वयि अन्यत् शरीरं जातम्, नात्र संशयः। तव या पूर्वा विद्या सा नष्टा; त्वं शुद्धः अक्षयश्च जातः। शुद्धशरीरः त्वं, अन्यत् शरीरं पृथक् स्थितम्। अतः वेदाः शास्त्रैः सह ते प्रत्यक्षं प्रकाशिष्यन्ते, हे मुनिश्रेष्ठ। सत्यतपाः उवाच— भगवन्, त्वया द्वे शरीर्यौ उक्ते, तयोः भेदं ब्रूहि, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ। दुर्वासाः उवाच— न केवलं द्वे, किं तु त्रीणि शरीराणि वक्तव्यानि; अन्यथा न स्यात्। भूतानां अनुभवाधारः त्रीणि शरीराणि सन्ति। तत्र प्रथमं शरीरं अधर्मावस्था कथ्यते, विवेकशून्यं; द्वितीयं तु नियमयुक्तं, परमधार्मिकमिति ज्ञेयम्। तृतीयं तु इन्द्रियातीतं, यत्र धर्माधर्मयोः अनुभवः भवति। एषा त्रिविधा अवस्था ब्रह्मविद्भिः कथ्यते— दुःखम्, धर्मफलस्य भोगः, सामान्यभोगश्च, एते त्रयः प्रकाराः। पूर्वं या अवस्था आसीत्, यदा प्राणी हिंसकः आसीत्, तत् शरीरं पाप्मा, पापात्मशरीरं इति कथ्यते। अधुना, शुभकर्मणा, तपसा, सत्येन च, अन्यत् धर्ममयं शरीरं ते संस्थापितम्। तेन त्वं वेदपुराणज्ञानाय समर्थः स्याः। यदा अष्टकं रूपं परिवर्तनं गच्छति, तदा त्र्यवस्थायुक्तः पुरुषः स्यात्। अष्टकं अतिक्रम्य, त्रिषु स्थितः, नित्यशुभः, आत्मन्येव निश्चलः, दृढनिश्चययुक्तः भवति। यदा पञ्च पञ्चान् पुनः पुनः त्यजन्ति, तथा पञ्च अपि, तदा एकमार्गानुसारी पुरुषः नित्यं ब्रह्म प्राप्नोति। सत्यतपाः उवाच— भगवन्, यदि ज्ञानं शरीरे न जायते, तर्हि केन उपायेन परमं ब्रह्म प्राप्यते? दुर्वासाः उवाच— कर्माणि ज्ञानमूलानि, तथा ज्ञानं कर्ममूलम्; उभयोः भेदः नास्ति, हे मुनि, यथा द्वयोः शिलयोः। ब्राह्मणादिषु चतुर्विधं कर्म वेदेन निर्दिष्टम्; तेषु त्रयः नित्यं वैदिकं कर्म कुर्वन्ति, चतुर्थः तेषां सेवकः— एष वेदविहितं कर्म। एतानि धर्माणि नित्यं अनुष्ठाय, ब्रह्मणि भक्ति प्रीयते; वेदवचननिष्ठस्य निःश्रेयसं निश्चितम्। सत्यतपाः उवाच— महर्षे, यत् त्वया परमं ब्रह्म वर्णितम्, तस्य रूपं महान् योगिनः अपि न जानन्ति। तद् निरामयं, निरवंशं, निराकारं, रूपातीतं— कथं तद् ब्रह्म, यत् सर्ववाचकातीतम्, ज्ञायते? वेदमार्गे तस्य नाम किम्? दुर्वासाः उवाच— यत् परमं ब्रह्म वेदपुराणेषु कीर्त्यते, स एव पद्मनाभः, नारायणः, परमेश्वरः। सः नारायणः, श्रीहरिः, विविधैः यज्ञैः, होमैः, दानैः च लभ्यते, हे नरश्रेष्ठ। सत्यतपाः उवाच— भगवन्, कदाचित् महाद्रव्यैः, वेदविद्भिः, सत्कर्मभिः यज्ञाः क्रियन्ते; तथापि हरिः सुलभः न भवति। वित्तं विना दानं न शक्यते, वित्ते सति अपि, गृहस्नेहयुक्ताः प्रवृत्तिं न लभन्ते। कथं तर्हि तादृशः पुरुषः मोक्षं प्राप्नुयात्? सर्वथा हरिः दुर्लभः। किं उपायेन नूनं सुलभेन नित्यं देवः लभ्यते? सर्ववर्णानां साधारणं किं स्यात्, तत् वद। दुर्वासाः उवाच— परमं रहस्यं वक्ष्यामि, देवैः निर्मितं, या पृथिव्या अपि कृतम्, यदा सा पाताले निमग्ना आसीत्। पृथिव्या स्थूलत्वं अपि जलासु अधिकं नासीत्; सा निमग्ना पातालं गतवती। सा शुभा देवी, भूतधात्री, पातालं गत्वा, परमं नारायणं उपवासैः, व्रतैः, नियमैः पूजयामास। चिरकालानन्तरं, तं गरुडध्वजं प्रसन्नं कृत्वा, सः तां उद्धृत्य स्वे स्थाने स्थापयामास, सः अक्षयः प्रभुः। सत्यतपाः उवाच— महर्षे, पृथिव्या यत् व्रतं कृतं तत् किं? के वा नियमाः? तद् वद। दुर्वासाः उवाच— यदा मार्गशीर्षमासे दशम्यां तिथौ, संयतः पुरुषः, देवपूजनं कृत्वा, विधिवत् होमं च कुर्यात्— शुचिवस्त्रधारी, प्रशान्तचित्तः, सुसिद्धं हविर्भुक्त्वा, पञ्च पादान् गत्वा, पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात्। ततोऽष्टाङ्गुलपरिमाणं दुग्धवृक्षसमुत्थं दन्तकाष्ठं गृहित्वा, तेन दन्तधावनं कृत्वा, सम्यक् आचमनं च कुर्यात्। सर्वद्वाराणि स्पृष्ट्वा, चिरं जनार्दनं चिन्तयेत्— शङ्खचक्रगदाधरं, किरीटीं, पीताम्बरं, सर्वलक्षणलक्षितं, सौम्यवदनं, तं भगवानं ध्यानं कृत्वा, पुनः जलं गृह्णीयात्, जनार्दनं सूर्यसंकाशं चिन्तयन्। ध्यानं कृत्वा, हस्तेन अर्घ्यं दद्यात्, तस्मिन्नवेले, हे महर्षे, एतद्वचनं पठेत्— "एकादश्यां निराहारः स्थास्यामि, परेऽहनि भोक्ष्ये, पद्मनाभ, अच्युत, मम शरणं भव।" एवं उक्त्वा, रात्रौ, देवेशस्य सन्निधौ, नियमानुसारं तत्रैव शयीत, "नारायणाय" इति जपन्। ततः शुचौ प्राते, समुद्रगामिनीं नदीं, अन्यं वा सरः, स्वगृहे वा, समाधाय मनः, शुद्धां मृदं आनयेत्, एतं मन्त्रं जपन्— "हे देवि, त्वत्तः सदा भूतानां पोषणं, तेन सत्येन, पुण्ये, मां पापात् विमोचय।" "देव, त्वया ब्रह्माण्डस्थलानि स्पृष्टानि; एतां मृदं स्पृष्ट्वा, यत् त्वया उक्तं, तत् मयि न लभ्येत।" "त्वयि, हे वरुण, सर्वाः आपः सदा वसन्ति; तेन, एषा मृद्, प्रक्षाल्य, शीघ्रं शुद्धा मम भवतु।" एवं मृदापः शुद्ध्वा, त्रीः कृत्वा शुद्धिं, शेषमृदया जले मण्डलं चित्रयेत्। तत्र, विधिवत् सम्राट्सदृशं स्नात्वा, कृत्यं सम्पाद्य, देवालयं पुनरागच्छेत्। एवं, सत्यतपस्य प्रश्नानुसारं, दुर्वासाः मुनिः ब्रह्मविद्यायाः, शरीरत्रयस्य, कर्मज्ञानयोः ऐक्यस्य, तथा परमेश्वरस्य प्राप्त्युपायस्य, पृथिव्याः व्रतस्य च, सम्यक् आख्यातवान्।