एवं मनसि चिन्तयन्, गुरुं स्मरन् स महात्मा तत्रैव देविकानदीं शरणं जगाम। तत्र तु स व्याधः, दुःखेन पीडितः, नदीमिदं प्रार्थयामास— "अहं व्याधः, पापिष्ठः, ब्रह्मघ्नः अस्मि, हे पुण्ये देविके! त्वां स्मरामि, त्वत्स्मरणात् शरणागतं मां रक्षस्व।" पुनरपि स व्याधः उवाच— "न देवतां जानामि, न मन्त्रं, न यथाविधि पूजनं; केवलं गुरोः पादौ चिन्तयामि, तानि एव सदा पश्यामि। हे शुभे! यथार्हं मयि दया कुरु, शीघ्रं जलं आनय मुनये पादप्रक्षालनाय।" एवं व्याधेन उक्ते, पापनाशिनी सा देविका यत्र स्थिरः दुर्वासा मुनिः तिष्ठति, तत्रैव समागता। सा नदीदेवी, स्वयमेव मुनिपादौ प्रक्षालयन्ती, शीघ्रवेगा जाता, व्याधाश्रमस्य समीपं गतवती। तदिदं महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, दुर्वासा विस्मितः अभवत्; हस्तपादौ प्रक्षालयित्वा, भक्त्या, जलं आचम्य, परमानन्देन भुक्तवान्, यथार्थदर्शी सन्। ततः स दुर्वासा, कृशकायं क्षुधार्तं तं व्याधं संबोधितवान्— "ते वेदाध्ययनं, सर्ववेदाः, ब्रह्मविद्या, पुराणज्ञानं च प्रत्यक्षं भवतु।" एवं वरं दत्त्वा, दुर्वासाः तम् अवदत्— "त्वं सत्यतपाः नाम्ना ऋषिः, तपस्विनां श्रेष्ठः भविष्यसि।" वरप्राप्तः स व्याधः मुनिं प्राह— "कथं व्याधोऽहम्, वेदान् अध्यापयामि, हे ब्राह्मण?" तदा मुनिः उवाच— "अद्य तव पूर्वं शरीरं, यत् अनाहारं स्थितम्, तत् त्यक्तम्; तपसा निर्मितं त्वदीयं शरीरं, पृथक्, न संशयः।" "पूर्वज्ञानं तव नष्टम्; त्वं शुद्धः, अविनाशी च जातः। शुद्धशरीरः असि, अन्यत् शरीरं पृथक्। अतः वेदाः शास्त्रैः सह स्पष्टरूपेण तव प्रकाशन्ते, हे मुने।" ततः सत्यतपाः उवाच— "भगवन्, त्वया द्वे शरीर्युक्ते उक्ते; तयोः भेदं वक्तुमर्हसि, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ।" दुर्वासाः उवाच— "न केवलं द्वे, किन्तु त्रिणि शरीराणि वक्तव्यानि; अन्यथा न स्यात्। सर्वेषां प्राणिनां अनुभवाधाररूपेण त्रिणि शरीराणि सन्ति। तत्र प्रथमं अधर्मावस्थाख्यं, विवेकशून्यं; द्वितीयं व्रतसम्पन्नं, परमधार्मिकम्; तृतीयं तु इन्द्रियातीतं, धर्माधर्मयोः अनुभवाय। एषा त्रिविधा विभागा ब्रह्मविद्भिः कथिता— दुःखम्, धर्मानुभवः, सामान्यसुखं च— एते त्रयः प्रकाराः।" "यदावस्था पूर्वं आसीत्, यदा जीवः हिंसकः आसीत्, तत् शरीरं पापमित्युच्यते, पापशरीरं नाम। इदानीं पुण्यकर्मणा, तपसा, सत्येन च, अन्यत् धर्ममयं शरीरं तव स्थापितम्। तेन वेदपुराणज्ञानं त्वया सुलभं।" "यदा अष्टकं सम्यक् परिवर्तते, तदा त्रयः अवस्थाः स्यु:। अष्टकात् परं, त्रिषु स्थितः, सदा शुभः, आत्मनिष्ठः, दृढसंकल्पः भवति।" "यदा पञ्च पञ्चान् पुनः पुनः त्यजन्ति, तदा एकमार्गानुगमनं कृत्वा, पुरुषः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नोति।" सत्यतपाः पुनरुवाच— "भगवन्, यदि शरीरस्थे ज्ञानं न जायते, तर्हि केन उपायेन परं ब्रह्म लभ्यते?" दुर्वासाः उत्तरम् अदात्— "कर्माणि ज्ञानाधिष्ठानानि, ज्ञानं च कर्मजन्यं; तयोः न भेदः, यथा द्वयोः शिलायाः।" "कर्माणि ब्राह्मणादिषु चतुर्विधानि; तेषु त्रयः नित्यं वैदिकं कर्म कुर्वन्ति, चतुर्थः तेषां सेवकः; एष वेदविहितं कर्म।" "एवं धर्मपालनेन, ब्रह्मभक्तिः प्रियं भवति; वेदशास्त्रनिष्ठस्य निःश्रेयसम् अवश्यं लभ्यते।" सत्यतपाः उवाच— "महामुने, यत् परं ब्रह्म त्वया उक्तम्, तस्य रूपं योगिनामपि न गम्यते।" "अनाम्नि, अन्वये, अरूपे, रूपातीतं च— कथं ब्रह्म, सर्वसंख्यानातीतं, ज्ञायते? तस्य वेदमार्गे स्थितं नाम वद।" दुर्वासाः उवाच— "यत् परं ब्रह्म वेदेषु पुराणेषु च कीर्त्यते, स एव पद्मनाभः नारायणः परमः।" "स एव परमेश्वरः नारायणः, हरिः, यज्ञैः, होमैः, दानैः च प्राप्यते, हे नरश्रेष्ठ।" सत्यतपाः पुनरपि पप्रच्छ— "भगवन्, कदाचित् विप्रैः, वेदविद्भिः, साधुभिः च महद्भिः यज्ञाः क्रियन्ते; तथापि स हरीर्दुर्लभः।" "अधनस्य दानं न शक्यते, धनिनां च गृहारम्भे रागः; कथं तर्हि मोक्षः? सर्वथा हरिः दुर्लभः।" "सुलघुना केन उपायेन शाश्वतः भगवान् लभ्यते? सर्ववर्णानां साधारणं किं वद।" दुर्वासाः उवाच— "परं रहस्यं वक्ष्यामि, देवैः निर्मितं, या पृथिव्या अप्सु निमग्नायां कृतम्।" "पृथिव्याः अप्सु निमग्नायाः, तत्र तस्यां पृथिव्याः प्राकृतता नात्यधिकम् आसीत्; सा निमग्ना पातालं गता।" "सा शुभा देवी, भूतधात्री, पातालं गत्वा, उपवासव्रतैः, नियमैः च, परं नारायणं पूजयामास।" "दीर्घकालानन्तरं, गरुडध्वजः प्रभुः, तस्याः तुष्टः, तामुत्थाप्य, स्थाने स्थापयामास; स एव अक्षयः।" सत्यतपाः उवाच— "महामुने, किम् उपवासनं पृथिव्या कृतम्? कानि व्रतानि? तद्वक्तुमर्हसि।" दुर्वासाः उवाच— "मार्गशीर्षमासे दशम्यां, यः संयतः, देवान् पूजयित्वा, विधिवत् होमं कृत्वा—" "शुचिवस्त्रधरः, प्रशान्तचित्तः, हविषा सुपाकेन भुक्त्वा, पञ्च पादानि गत्वा, पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात्।" "अष्टाङ्गुलप्रमाणं क्षीरवृक्षदण्डं गृहित्वा, दन्तधावनाय युञ्जीत, ततः सम्यक् आचमनं कुर्यात्।" "सर्वद्वाराणि स्पृष्ट्वा, दीर्घकालं जनार्दनं चिन्तयेत्— शङ्खचक्रगदाधरं, किरीटीं, पीताम्बरं च।" एवं, व्याधस्य तपः, दुर्वाससः कृपा, देविकायाः पावन्याः महिमा, सत्यतपस ऋषेः ज्ञानप्राप्तिः च, परमब्रह्मणः स्वरूपं, तस्य प्राप्त्युपायः, पृथिव्याः उपवासव्रतं च, एकस्मिन्नेव आख्याने, क्रमशः, श्रद्धया प्रतिपादितम्।