यदा एवं उक्तः स तु व्याधः गम्भीरं चिन्तनं समापन्नः—‘कथं मम एषा सिद्धिः स्याद्?’—इत्येवम् चिन्तयन् तस्य मनः तत्रैव व्यग्रं अभवत्। तस्य चिन्तयतः, दिवः एकं शुद्धं पात्रं पतितं, सुवर्णमयं, सिद्धिसम्पन्नं च, तेन हस्ते गृहीतम्। तत् पात्रं गृहीत्वा व्याधः, कम्पमानः, दुर्वाससाम् ऋषिं प्रार्थयामास—‘त्वं ब्राह्मण श्रेष्ठ, कृपया अत्र स्थातुम् इच्छ, अहं भिक्षां याचितुं गच्छामि; एषा कृपा मम दत्तव्या, ब्रह्मविद् त्वम्।’ एवं उक्त्वा, श्रेष्ठः व्याधः, तस्मात् नगरे, धननारीसम्पन्ने, समीपे, भिक्षायै अगच्छत्। तत्र आगच्छन्तं व्याधं दृष्ट्वा, सर्वा रम्याः नार्यः वृक्षेभ्यः निर्गत्य, सुवर्णपात्राणि हस्ते धारयन्त्यः, तस्य पात्रं विविधैः भोजनैः शीघ्रं पूरयामासुः। तेन तस्य कार्यं सिद्धम् इति मन्यते, पुनः आश्रमं प्रति प्रत्यागच्छत्, तत्र ऋषिं, श्रेष्ठं जपकर्तारं, दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा, व्याधः भिक्षां शुद्धे स्थले स्थापयित्वा, मनः प्रसन्नम्, ऋषिं प्रणम्य, वाक्यं उवाच—‘भगवन्, तव पादौ प्रक्षालयन्तु, ऋषिश्रेष्ठ, यदि अहं तव कृपायाः पात्रः स्याम्, तदा मम एषा सेवा अनुमन्यस्व।’ एवं उक्ते, तपोनिष्ठः दुर्वासाः, तस्य तपस्याः प्रभावं परीक्षितुं इच्छन्, उवाच—‘नाहं नदीं प्रति गन्तुं शक्नोमि, न च जलपात्रं अस्ति।’ ‘कथं तव पादौ शीघ्रं प्रक्षालयामि, व्याधश्रेष्ठ?’—एवं ऋषेः वचनं श्रुत्वा, व्याधः पुनः चिन्तायाम् मग्नः—‘किं करिष्यामि? कथं स भोजनं करिष्यति?’ इत्यादि। एवं मनसा चिन्तयन्, गुरुं स्मरन्, बुद्धिमान् व्याधः देविकां नदीं शरणं गच्छति। स व्याधः उवाच—‘अहं व्याधः, पापी, ब्राह्मणघ्नः, हे पुण्ये नदी, त्वां स्मरन्, देवी, शरणागतं मां रक्ष।’ ‘न देवतां जानामि, न मन्त्रं, न विधिं; केवलं गुरुपादौ ध्यायामि, शुभे, तान् सदा पश्यामि।’ ‘नदीश्रेष्ठे, मयि कृपा कुरु, शीघ्रं जलं आनय ऋषेः पादप्रक्षालनाय।’ एवं व्याधस्य वचने, पापनाशिनी देविका नदी, यत्र दुर्वासाः स्थितः, तत्र आगता। सा नदीदेवी स्वयं ऋषेः पादौ प्रक्षालयित्वा, शीघ्रं प्रवाहमिव भूत्वा, व्याधाश्रमं समीपं गता। एतत् महद् आश्चर्यं दृष्ट्वा, दुर्वासाः विस्मितः अभवत्; हस्तपादौ प्रक्षाल्य, श्रद्धया, जलं पीत्वा, परमसन्तोषेण, भोजनं कृतवान्, बुद्धिमान् सन्। ततः स व्याधः, क्षुधया कृशः क्लान्तः, दुर्वासाः तं उवाच—‘वेदाध्ययनं, सर्ववेदाः, ब्रह्मज्ञानं, पुराणानि च, तव प्रत्यक्षं सन्तु।’ एवं दुर्वासाः तस्मै वरं दत्वा, उवाच—‘त्वं सत्यातपाः नाम ऋषिः भविष्यसि, तपस्विनां श्रेष्ठः।’ तं वरं प्राप्त्वा, व्याधः ऋषिं उवाच—‘कथं व्याधः सन् अहं वेदान् अध्यापयामि, ब्राह्मण?’ दुर्वासाः उवाच—‘अद्य, उत्तम, तव पूर्वतनं शरीरं, निराहारं, त्यक्तम्; तपोमयं शरीरं तव जातम्, पृथक्—नात्र संशयः।’ ‘पूर्वज्ञानं तव नष्टम्; अद्य त्वं शुद्धः अव्ययः च। शुद्धशरीरं त्वम् जानिहि, अन्यत् शरीरं पृथक्। अतः वेदाः पुराणैः सह स्पष्टं तव प्रकट्यन्ते, ऋषे।’ सत्यातपाः उवाच—‘भगवन्, त्वया द्वे शरीरिणी उक्ते; तयोः भेदं ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, कथय।’ दुर्वासाः उवाच—‘न द्वे, किन्तु त्रि शरीराणि वक्तव्यानि; अन्यथा। जीवेषु अनुभवाधारः त्रि शरीराणि सन्ति।’ ‘प्रथमं अधर्मावस्था, विवेकहीना; द्वितीयं व्रतयुक्ता, परमधर्मा ज्ञेयम्।’ ‘तृतीयं इन्द्रियातीतं, धर्माधर्मानुभवाय। एषा त्रैधा ब्रह्मविद्भिः घोषितम्; दुःखम्, धर्मानुभवः, सामान्यानुभवः—त्रि प्रकाराः।’ ‘यः पूर्वं स्थितः, जीवः हन्ता, तद् शरीरं पापमित्य् अभिधीयते; पापशरीरं तत् ज्ञेयम्।’ ‘अद्य, शुभकर्मणा, तपसा, सत्येन, धर्ममयं शरीरं तव स्थापितम्। तेन वेदपुराणज्ञानं तव निश्चितम्।’ ‘यदा अष्टकं रूपं व्यक्तिम् परिवर्तयति, तदा त्र्यवस्थायुक्तः इति कथ्यते। अष्टकं समतिक्रम्य, त्र्यवस्थायाम् स्थितः, शुभः सदा, आत्मनि निश्चलः, दृढनिश्चयः।’ ‘यदा पञ्च, पुनः पुनः, पञ्च त्यजन्ति, तथा अपि पञ्च, तदा एकमार्गं अनुसृत्य, पुरुषः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नोति।’ सत्यातपाः उवाच—‘भगवन्, यदि ज्ञानं शरीरिणि न जायते, तदा केन उपायेन परमं ब्रह्म ज्ञायते?’ दुर्वासाः उवाच—‘कर्माणि ज्ञानाधिष्ठितानि, ज्ञानं कर्मसमुत्थम्; न भेदः तयोः, ऋषे, यथा द्वयोः शिलयोः।’ ‘ब्राह्मणादिषु कर्म चतुर्विधं विहितम्; तत्र त्रयः वेदकर्माणि नियमितम् अनुष्ठयन्ति, चतुर्थः त्रीन् सेवते—एषा वेदविहिता क्रिया।’ ‘एतेषु धर्मेषु यथावत् स्थित्वा, ब्रह्मभक्तिः प्रीयते; वेदशास्त्रनिष्ठस्य मोक्षः निश्चितः।’ सत्यातपाः उवाच—‘महर्षे, यत् परमं ब्रह्म त्वया उक्तम्, तस्य स्वरूपं महान् योगिनः अपि न जानन्ति।’ ‘न नाम, न वंशः, निर्गुणम्, रूपातीतम्; कथं ब्रह्म, सर्वनिरपेक्षम्, ज्ञायते? वेदमार्गे स्थापितं तस्य नाम रूपं कथय।’ दुर्वासाः उवाच—‘यत् परमं ब्रह्म वेदेषु पुराणेषु च उक्तम्, सः पद्मनयनः नारायणः एव परमः देवः।’ ‘सः परमेश्वरः नारायणः, हरिः, विविधैः यज्ञैः, दानैः, हवनैः च प्राप्तः, नरश्रेष्ठ।’ सत्यातपाः उवाच—‘भगवन्, यदा यज्ञाः बहुधनैः, वेदविद्भिः, साधुभिः च क्रियन्ते, तदा अपि हरिः कष्टेन प्राप्तः।’ ‘धनाभावे दानं दातुं न शक्यते, ब्राह्मण; धनसंपन्नः अपि, कुटुम्बसक्तः, तत्र प्रवृत्तिं न प्राप्नोति। एवं सः कथं मोक्षं प्राप्नुयात्? हरिः सर्वथा दुर्लभः।