सूत उवाच— एवं किल एकदा राजा अश्वशिरा द्वौ ब्राह्मणौ महात्मानौ, तपसा विशुद्धात्मानौ, स्वसाम्ना आसीनौ दृष्ट्वा, तौ नारायणौ इति गुरू इति संबोधितवान्। तदा तौ मुनिवरौ उचतुर्वेदविदौ तम् उवाचतुः— “राजन्, यं त्वं नारायणं गुरुम् इति वदसि, तौ आवां एव नारायणौ, प्रत्यक्षं तव पूर्वे स्थितौ।” तदनन्तरं अश्वशिरा उवाच— “यूयं तु सिद्धब्राह्मणौ, तपसा विशुद्धचित्तौ, पापरहितौ च; कथं नारायणौ इति वदथः? एषा वाक्यं मम मनसि मोहं जनयति। जनार्दनः साङ्ख्यचक्रगदाधरः, पीतकौशेयवासाः, गरुडारूढः, स महादेवः—तस्य तुल्यः कः पृथिव्याम्?” एवं राज्ञः वचः श्रुत्वा, तौ ब्राह्मणौ दृढव्रतौ सस्मितं प्राहतु— “पश्य विष्णुम्, राजन्।” ततः कपिलः स्वयम् विष्णुरभवत्, जैगीषव्यः अपि तत्क्षणात् गरुडः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे राजसभायां विस्मयशब्दाः उत्पेतुः, नित्यं नारायणं गरुडारूढं दृष्ट्वा। ततः स राजा अश्वशिरा, कृताञ्जलिः, सविनयं उवाच— “शमयतमात्मानम्, मुनिवरौ; एष न विष्णुः यथा प्रसिद्धः।” यस्य नाभिकमले ब्रह्मा जातः, ब्रह्मणः च रुद्रः; स एव विष्णुः परमेश्वरः। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तौ द्वौ महर्षी योगमुत्तमं, विशेषं योगमायाम्, प्राकुरुताम्। कपिलः पद्मनाभः अभवत्, जैगीषव्यः प्रजापतिः अभवत्; स कमले समासीनः, तेजसा विराजमानः, तस्य अङ्के बालकः अपि दृष्टः। राजा तं रक्तलोचनं, कालाग्निसमप्रभं बालकं अपश्यत्; एवं योगिनां मायया विश्वेश्वरः प्रकटते। हरिः, तेजस्वी, सर्वव्यापी, सदा एवं स्थितः इति राजा उक्तवान्। ततः राज्ञः भाषणान्ते, सभायाम्, यवकाः, किटाः, यूका, मधुमक्षिकाः, विहङ्गमाः, सर्पाश्च प्रादुरभवन्। अश्वाः, गावः, गजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, शृगालाः, मृगाः, अन्ये च पशवः, कृमयः, गृह्याः, वन्याः च, सहस्रशः, जीवस्वरूपधारिणः, राजमहलमध्ये दृश्यन्ते स्म। एवं तद्भूतसमूहं दृष्ट्वा, राजा विस्मितः अभवत्; किं नु एतत् इति चिन्तयन्, जैगीषव्यकपिलयोः महिमानं बुबोध। ततः राजा अश्वशिरा, कृताञ्जलिः, भक्तिपूर्वकं तौ द्वौ महर्षी प्रपृच्छ— “किमेतत्, द्विजश्रेष्ठौ?” तौ ब्राह्मणौ ऊचतुः— “त्वया पृष्टं, राजन्, यथा इह विष्णुः पूज्यः, प्राप्यश्च; तेन एतत् दर्शितम्, महाभाग।” एते सर्वज्ञस्य गुणाः, राजन्, ये तुभ्यं दर्शिताः; स एव भगवान् नारायणः सर्वज्ञः, इच्छया रूपमादत्ते। स सौम्यः, क्वचित् स्थितः, मनुष्यैः पूजया प्राप्यते; तस्य वाक्यं सार्थकं। परं तु परमात्मा, विश्वेश्वरः, सर्वशरीरेषु वर्तते; स भक्त्या स्वशरीरे दृश्यते, न तु एकत्र स्थितः। तस्मात्, एष परमेश्वरस्य रूपं तुभ्यं दर्शितम्, राजेन्द्र, यथा श्रद्धा जायते; एवं विष्णुः सर्वव्यापी तव शरीरे अपि अस्ति, नराधिप। मन्त्रिणः, सेवकगणाः, देवाः, ये च दृष्टाः, पशवः, कृमयः च, राजन्, विष्णुना व्याप्यन्ते। दृढां भावनां कुर्यात् यत् हरिः सर्वत्र व्याप्यते; नान्यः तस्य तुल्यः; स एव पूज्यः एतद्बुद्ध्या। एषा, राजन्, ज्ञानस्य स्वरूपता, या तुभ्यं कथिता—नारायणं, हरिं, पूर्णया भक्त्या स्मरन्। नारायणं गुरुम्, पूर्णया भक्त्या स्मर; पुष्पधूपार्चनैः, ब्राह्मणतर्पणैः, स्थिरध्यानाभ्यासेन, परमेश्वरः शीघ्रं प्राप्यते। एतस्मिन् काले राजा अश्वशिरा उवाच— “यूयं मम एकं संशयं छेत्तुं अर्हथः, यस्य नाशेन अहं संसारबन्धनात् विमुक्तः स्याम्।” तस्य वचनं श्रुत्वा, योगिश्रेष्ठः, धर्मात्मा कपिलः, तं यज्वनां श्रेष्ठं राजानम् उवाच। कपिल उवाच— “कः ते संशयः, राजन्, धर्मज्ञ? यदिच्छसि, तत् वद; श्रुत्वा, अहं तं निवारयिष्यामि।” राजा उवाच— “कर्मणा वा, ज्ञानतः वा, मोक्षः सिध्यति, मुनिवर? यदि त्वया अनुग्रहितः, मम एष संशयः नाश्यताम्।” कपिल उवाच— “एष प्रश्नः, महाभाग, पूर्वं बृहस्पतेः रायभ्येन ब्रह्मपुत्रेण, तथा पुरा वसुना राज्ञा पृष्टः। वसुर्नाम राजा, विद्वान्, दानशीलः, प्राचीनकाले आसीत्। चाक्षुषे मन्वन्तरे, वसुर्नाम राजा ब्रह्मवंशवर्धनः, ब्रह्मणः दर्शनकाङ्क्षया तस्य गृहम् अगच्छत्। मार्गे, राजन्, चित्ररथं विद्याधरसत्तमम् अपश्यत्; तं स्नेहात् पप्रच्छ— ‘कदा ब्रह्मा द्रष्टव्यः?’ स चोक्तवान्— ‘ब्रह्मणो गृहे देवसंघः संगच्छते।’ इति श्रुत्वा, वसुस्तत्र द्वारे प्रतीक्षां चकार; तत्रैव रायभ्यः महातपाः आगतः। तं वसुस्तुष्टचित्तः सन्मान्य, पप्रच्छ— ‘कुतः आगतः, मुनिश्रेष्ठ?’ रायभ्यः उवाच— ‘बृहस्पतेः समीपात् आगतः, राजन्; किञ्चिद् पृच्छितुम् इच्छामि देवगुरुम्।’ एतस्मिन् समये, ब्रह्मणः सभा, देवसंघसमेता, उपविष्टा, ततः उत्तिष्ठन् निर्गता। ततः बृहस्पतिः रायभ्यसहितः तत्र संवाद्य, वसुना पूजितः स्वमासनं गतः। रायभ्यः, अंगिरसः वंशजः, वसुना सह उपविष्टः; उपविष्टयोः तयोः, बृहस्पतिः तं उवाच। देवगुरुः बृहस्पतिः रायभ्यं प्रति उवाच— “किं ते करोमि, वेदवेदाङ्गविदां श्रेष्ठ?” रायभ्यः उवाच— “हे बृहस्पते, किम् कर्मणा, किम् ज्ञानतः सिध्यति? मोक्षः कथं सिध्यति? एष मे संशयः, त्वत्तः पृच्छामि।” बृहस्पतिः उवाच— “यत् कर्म, शुभं वा अशुभं वा, येन कृतं, सर्वं नारायणाय अर्पयित्वा यः करोति, स न लिप्यते।