यदा तस्य भिक्षाकालः सम्प्राप्तः, सः शुष्कपर्णानि भक्षयन् वने वासं कृतवान्। कदाचित् तीव्रशोकपीडितः सः वृक्षमूले आश्रयमगच्छत्। तत्र तृशितः समीपस्थस्य वृक्षस्य पत्रं भोक्तुम् उद्युक्तः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे, आकाशात् देहवर्जितः शब्दः प्रववृते—"विकटं पत्रं मा खाद," इति स्फुटम् उक्तम्। तदनु, तदपत्रं परित्यज्य, अन्यस्मात् वृक्षात् पतितं पत्रं गृहीत्वा भोक्तुम् उद्युक्तः। तदपि तेनैव प्रकारेण निषिद्धम्। एवं विकटत्वात् पत्रस्य सः किञ्चिदपि न भक्षितवान्। एवं निराहारः सन्, गुरोः चिन्तनं कृत्वा, क्लेशं विना तपश्चर्यां कृतवान्। दीर्घकालानन्तरं, महर्षिः दुर्वासाः तत्र आगतः। दुर्वासाः, संयतचित्तः, तम् अतीव कृशं दृष्ट्वा, तस्य तपःसंपन्नतेजसा दीप्तं मृगं ददर्श, यथा वह्नौ होमः दीप्यते। सः मृगः अपि महर्षिं साष्टाङ्गं प्रणम्य, "भगवन्, दर्शनात् अहं पूर्णोऽस्मि," इति सस्नेहम् उक्तवान्। अनन्तरं सः उवाच—"मम श्राद्धकर्मसमयः सम्प्राप्तः, त्वं ज्ञातुमर्हसि। अहं केवलं शुष्कपर्णैः जीवन्, त्वां तैः तर्पयितुम् इच्छामि, हे महर्षे।" तदा दुर्वासाः तं शुद्धात्मानं, संयतमनसं, परिक्षितुं तस्य तपःशक्तिं, स्फुटं वचनमब्रवीत्—"मम यवगोधूमशाल्यन्नं सम्यगुपस्कृतं भोजनं देहि, यतोऽहं तव समीपं तृशितः प्राप्तः।" एवं श्रुत्वा, मृगः गहनचिन्तायाम् निमग्नः—"कथं मम एतत् साध्यं स्यात्?" इति चिन्तयन्, तत्रैव शुद्धं सुवर्णमयं पात्रं दिवः पतितम्। तद् गृहीत्वा, सः दुर्वाससे कम्पमानः उवाच—"भगवन्, त्वं स्थातुम् अर्हसि, यावत् अहं भिक्षां गृहीत्वा आगच्छामि; एष मे अनुग्रहः अस्तु, हे ब्रह्मविद्।" एवं उक्त्वा, सः श्रेष्ठमृगः समीपस्थां नगरीं गतः, या धननार्यसमृद्धा आसीत्। तत्र आगते तस्मिन्, सर्वाः रमणीयतराः स्त्रियः वृक्षेभ्यः निर्गत्य, सुवर्णपात्राणि गृहीत्वा, तस्य पात्रं विविधान्नैः शीघ्रं पूरयामासुः। तदर्थं सिद्धमिति मत्वा, पुनः आश्रमं प्रत्यागत्य, मन्त्रविदां श्रेष्ठं ऋषिं ददर्श। दृष्ट्वा, सः तानि अन्नानि शुद्धस्थले स्थापयित्वा, प्रशान्तचित्तः, मुनिं प्रणम्य, वाक्यमब्रवीत्—"भगवन्, भवतः पाद्यं करोतु, यदि अहं तव कृपापात्रं स्यां, तर्हि एष मे अवसरः अस्तु।" तदा मुनिः तपशः प्रभावं परीक्षितुम् इच्छन् उवाच—"नाहं नदीं यास्ये, न च मम जलपात्रम् अस्ति।" "कथं शीघ्रं पाद्यं करिष्यसि, हे मृगश्रेष्ठ?" इति मुनिवचनं श्रुत्वा, मृगः चिन्तायाम् अगात्—"किं करिष्यामि? कथं सः भोजनं करिष्यति?" इति। एवं मनसा चिन्तयन्, गुरोः स्मरणं कृत्वा, देविकां नदीं शरणं जगाम। तत्र सः उवाच—"अहं मृगः, पापी, ब्रह्मघ्नः अस्मि, हे पुण्ये नदी; त्वां स्मरन्, रक्ष मां शरणागतं।" "न देवतां जानामि, न मन्त्रं, न च यथाविधि पूजनं; केवलं गुरोः पादौ ध्यायामि, तान् एव नित्यं पश्यामि। हे शुभे, त्वं मयि दयां कुरु, शीघ्रं जलं आनय मुनये पाद्याय।" मृगेण एवं उक्ता, पापनाशिनी देविका तत्रैव दुर्वाससः स्थितिं प्राप्तवती। सा नदीस्वरूपिणी स्वयमेव मुनेः पादौ प्रक्षालयित्वा, शीघ्रवेगा भूत्वा मृगाश्रमं समीपमागता। एतं महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, दुर्वासाः विस्मितः अभवत्। हस्तपादौ प्रक्षाल्य, भक्त्या जलं आचम्य, परमसन्तोषेण अन्नं भुक्तवान्। ततः सः कृशः, क्षुधया दुर्बलः मृगः, दुर्वाससा प्रोक्तः—"वेदाध्ययनं, सर्ववेदाः, ब्रह्मविद्या, पुराणानि च ते प्रत्यक्षं स्युः।" एवं वरं दत्त्वा, दुर्वासाः उवाच—"त्वं सत्यतपाः इति ऋषिः भविष्यसि, तपस्विषु श्रेष्ठः।" वरप्राप्तः सः मृगः महर्षिं पप्रच्छ—"कथमहं मृगत्वेन वेदान् उपदिशेयं, हे ब्राह्मण?" तदा मुनिः उवाच—"अद्य तव पूर्वदेहः, निराहारः स्थितः, त्यक्तः; तपसा कृतः अन्यः देहः तव, न संशयः।" "पूर्वज्ञानं ते नष्टम्, त्वं शुद्धः, अक्षयः च। शुद्धदेहत्वं विद्धि, अन्यः देहः पृथक् स्थितः। अतः वेदाः शास्त्रैः सह स्फुटम् अविर्भास्यन्ते, हे मुनि।" ततः सत्यतपाः उवाच—"भगवन्, त्वं द्वौ देहौ उक्तवान्; तयोः भेदं ब्रूहि, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ।" दुर्वासाः उवाच—"न द्वौ, किन्तु त्रयः देहाः वक्तव्याः; अन्यथा न स्यात्। भूतानां अनुभवाद् आधारभूता त्रयः देहाः सन्ति।" "आद्योऽधर्मावस्था, विवेकशून्यः; द्वितीयो व्रतसम्पन्नः परमधार्मिकः। तृतीयः इन्द्रियातीतः, धर्माधर्मयोः अनुभवानाय। त्रिविधा एषा विभूतिः ब्रह्मविद्भिः कथिता—क्लेशः, धर्मास्वादनं, सामान्यभोगश्च।" "या पूर्वा अवस्था यत्र सत्त्वं हिंसकः आसीत्, सः देहः पापात्मा इति कथ्यते।" "इदानीं शुभकर्मणा, तपसा, सत्यान्निष्ठया च, धर्मरूपः अन्यः देहः तव संस्थापितः। तेन त्वं वेदपुराणज्ञानसमर्थः।" "यदा अष्टकं परिवर्तते पुरुषे, तदा सः त्रय्यवस्था इति कथ्यते। अष्टकं तीर्त्वा, त्रिषु स्थितः, नित्यशुभः, आत्मन्येव दृढनिश्चयः भवति।" "यदा पञ्च पञ्चान् पुनः पुनः त्यजन्ति, अपि च पञ्च, तदा एकपथं गच्छन् नरः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नोति।" एवं सत्यतपस्य तपस्विनः अत्युत्कर्षं, देहपरिवर्तनं, गुरुकृपया वेदपुराणज्ञानलाभं च दुर्वासाः महर्षिः उपदिदेश।