स ब्राह्मणः, तेनैवमुक्तः, तं ब्रह्मघ्नं पापकर्माणमिति मन्यन्, उत्तमब्रह्मण, न प्रत्युवाच। तस्य मौनं दृष्ट्वा, धर्मकामः स व्याधः तत्रैव तस्थौ; ब्राह्मणः स्नानं कृत्वा नदीं तटं गत्वा वृक्षस्य मूलं शरणं जगाम। कालेन, तस्मिन्नेव सरसि, एकः व्याघ्रः भूत्वा, तृ्ष्णया पीडितः, शान्तं ब्राह्मणं मारयितुम् अभिप्रेत्य आगच्छत्। व्याघ्रः जलस्थं ब्राह्मणं ग्रहीतुम् उद्युक्तः, तस्मिन्नेव क्षणे व्याधेन ताडितः, शीघ्रं जीवनं त्यक्त्वा मृतः अभवत्। ततः व्याघ्रदेहात् पुरुषः उत्पन्नः; ब्राह्मणः जलमग्नः, तं घोरनिनादं श्रुत्वा, उच्चैः "नारायणाय नमः" इति शब्दं उवाच। तं मन्त्रं व्याघ्रः अपि श्रुत्वा, जीवनस्य अन्ते कण्ठे स्थितं, केवलं श्रवणेन, शुभत्वं प्राप्तः। स उवाच—"यत्र विष्णुः सनातनः तिष्ठति, तत्र अहं गच्छामि; तव कृपया, उत्तमब्रह्मण, पापदुःखात् विमुक्तः अस्मि।" एवं उक्तः ब्राह्मणः पप्रच्छ—"कः त्वम्, उत्तमपुरुष?" स प्रत्युवाच—"पूर्वजन्मनि अहं दीर्घबाहुर्नाम राजा आसम्, सर्वधर्मविद् प्रसिद्धः। वेदविदः अस्मि; शुभाशुभं जानामि; ब्राह्मणैः मम कार्यं नास्ति—किं ब्राह्मणैः लभ्यते?" तस्य वचनेन, सर्वे ब्राह्मणाः क्रोधपूर्णाः, घोरं शापं ददुः—"तव व्याघ्रत्वं भविष्यति!" "यतः ब्राह्मणान् अवमानितवान्, सत्येन स्मृतिर्विलयं गच्छतु; मृत्युकाले मोहितः, केशवस्य इच्छया तथा भविष्यसि।" इति तैः वेदविद्भिः ब्राह्मणैः अहं पूर्वं शप्तः, ब्रह्मशापं पूर्णं प्राप्तवान्। ततः सर्वे ब्राह्मणाः, महर्षिं नमस्कृत्य, पूर्वं मम कृते अनुग्रहम् उक्तवन्तः—"षष्ठे भोजनकाले यः तव पुरतः तिष्ठति, अधमपुरुष, तं किञ्चित्कालं तव खाद्यं भविष्यति।" "यदा तव कण्ठे जीवनं स्थितं, बाणेन ताडितः, ब्राह्मणमुखात् 'नारायणाय नमः' शब्दं श्रुणोषि, तदा स्वर्गं प्राप्स्यसि—नात्र संशयः।" "अपि च, विष्णोर्नाम श्रवणं परमुखात् अपि, ब्राह्मणक्रोधदग्धस्य, साक्षात् भवति।" "यः ब्राह्मणान् पूजयित्वा, स्वमुखेन 'हरये नमः' इति वदति, जीवनं त्यक्त्वा, पापात् मुक्तः मोक्षं प्राप्नोति।" "एषा सत्यम्, पुनः पुनः सत्यम्—बाहुं उत्तोल्य अहं वदामि: चलन्ति ब्राह्मणाः देवाः; परमपुरुषः अचलः।" इत्येवं उक्त्वा, राजा दोषमुक्तः स्वर्गं गतः; ब्राह्मणः, नित्यनिष्ठः, व्याधम् अभ्यधावत्। महर्षिः उवाच—"यदा व्याघ्रराजः तव हरणाय उद्युक्तः, तदा मम रक्षणं कृतवान्; तव पुण्येन अहं तुष्टः; वरं इच्छ, ददामि।" व्याधः उवाच—"एष एव मम वरः—यद् त्वं मम संवादं करोति, द्विजश्रेष्ठ; अन्यस्य वरस्य आवश्यकता नास्ति; कृपया मां उपदिश।" ऋषिः उवाच—"पूर्वं, पुत्र, तपस्यैव मां अभिप्रेतवान्, बहुपापयुक्तः, घोररूपः, पापविहीनः।" "अद्य, देविकायां स्नानात्, मम दीर्घदर्शनात्, विष्णोर्नामश्रवणात्, तव पापानि विनष्टानि; शरीरशुद्धिः प्राप्ता—नात्र संशयः।" "इदानीं, मम सन्निधौ, एकं वरं गृहाण; तपः कुरु, यावत् इच्छसि।" व्याधः उवाच—"यं विष्णुं, नारायणं, भगवन्तं, त्वया उक्तम्—कथं सः मर्त्यैः लभ्यते? एष एव मम वरः।" ऋषिः उवाच—"यदि कश्चित् अच्युताय व्रतं कुर्यात्, अल्पमपि, भक्तिसम्पन्नः परमं प्राप्नोति।" "एवं ज्ञात्वा, पुत्र, एतत् व्रतं आचर—समूहात् भोजनं न कुर्यात्, सर्वत्र असत्यं न वदेत्।" "एष व्रतं तव मया निर्दिष्टम्, व्याधश्रेष्ठ; अत्र तपस्यायुक्तः यावत् इच्छसि तिष्ठ।" श्रीवराहः उवाच—एवं चिन्तयन्, ब्राह्मणः वरदाता अभवत्; व्याधः मोक्षकामः इति ज्ञात्वा, मुनिः तं मोहयित्वा निर्जगाम। श्रीवराहः पुनः उवाच—स उत्तमव्याधः, शुभं रम्यं मार्गं गृहित्वा, अनाहारः तपः कृतवान्, गुरुं चित्ते स्मरन्। भिक्षाकाले, पतितपर्णानि खादित्वा, कदाचित् तृष्णया पीडितः, वृक्षमूलं शरणं गच्छत्। तृष्णार्तः, समीपवृक्षात् पर्णं खादितुम् इच्छन्, तस्मात् आकाशात् शारीररहितः शब्दः अभवत्। "न तं वक्रपर्णं खाद," इति शब्दः उच्चैः अभवत्; तं त्यक्त्वा, अन्यत् पतितपर्णं अन्यवृक्षात् गृहित्वा। तदपि तेनैव प्रकारेण निषिद्धम्; वक्रपर्णं विचार्य, व्याधः किंचित् न खादितवान्। उपवासः कृत्वा, गुरुं स्मरन्, श्रमम् अकरोत्; दीर्घकालात्, महर्षिः आगतः। दुर्वासाः, संयतचित्तः, व्याधं दृष्ट्वा, अल्पजीवनशेषं, तपःसंपन्नं, अग्नौ आहुति इव दीप्तं। स व्याधः अपि, महर्षिं नमस्कृत्य, उवाच—"भगवन्, तव दर्शनात् अहं तृप्तः।" "इदानीं श्राद्धकालः प्राप्तः—एतत् अवगच्छ; शुष्कपर्णं खादित्वा, महर्षे, तव तुष्ट्यर्थं एतानि ददामि," इति व्याधः उक्तवान्। दुर्वासाः, तं शुद्धं, शुद्धचित्तं, संयतात्मानं दृष्ट्वा, तपःपरिक्षाय इच्छन्, उच्चैः इदं वचनं उक्तवान्—"मम कृते, यवगोधूमशालीनां सुविचारितं भोजनं देहि; अहं तव समीपं तृष्णया आगतः।