वराहपुराणम्

वराह उवाच— वाङ्नियमेषु श्रेष्ठं मौनं स्वाध्यायः स्तुत्यर्थं देवतानां, परदोषपरित्यागश्च—एतानि व्रतानि वाङ्मयानि परमार्थसञ्ज्ञितानि सन्ति। अत्रापि कथा श्रूयते—पूर्वे काले ब्रह्मणः पुत्रः आरुणिर्नाम महानृषिः कठोरतपाः आसीत्। स द्विजश्रेष्ठः तपोऽर्थं वनं गतः, तत्र च निराहारः तपश्चकार। स ब्राह्मणः देविकातटसुन्दरे वसन् कदाचित् स्नानार्थं तस्मिन्महानद्यां जगाम। तत्र स्नात्वा जपं कृत्वा च, स ब्राह्मणः पश्यति—समीपमागच्छन्तं भीषणं व्याघ्रदृष्टिं महधनुर्धरं शिकारिणं। स शिकारी तं ब्राह्मणं मारितुमिच्छन्, तस्य वल्कलार्थं समुपेत्य, ब्राह्मणहत्याभयात् विह्वलः सन्, तत्रैव स्थित्वा श्रीनारायणं मनसा स्मरन् तस्थौ। हरिसंयुक्तं तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा स शिकारी भयभीतः सञ्जातः, धनुः शरांश्च परित्यज्य वाक्यमिदमुवाच— ‘‘ब्राह्मण, त्वां हन्तुमिह पूर्वं समुपेत्य, अद्य तव दर्शनात् मनो मम न्यस्तमत्रान्यत्र।’’ स शिकारी पुनरुवाच— ‘‘सहस्रशः ब्राह्मणान् दशसहस्राणि च तेषां पत्नीः मया हताः, गृहीणश्च अपि। न कदापि कस्यचित् नरकस्थस्य मत्तः पापीयान् मनः आसीत्। अद्य तव समीपे तपोऽहमाचरितुमिच्छामि। मां शिक्षया अनुगृहाण।’’ एवं उक्तः स ब्राह्मणः तं ब्रह्महन्तारं पापकर्माणमिति ज्ञात्वा न किंचिदुवाच, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। तथापि न प्रत्यूक्तः स शिकारी धर्मकामः तत्रैव स्थितः। ब्राह्मणस्तु स्नात्वा वृक्षमूलं शरणं गतः। कालेन तत्र नदीतीरे क्षुधितः व्याघ्रः समुपेत्य शान्तं ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतः। स व्याघ्रः जलस्थं ब्राह्मणं गृहीतुमिच्छन्, तस्मिन्क्षणे शिकारिणा ताडितः, तत्क्षणादेव प्राणान्सञ्जहौ। तदा व्याघ्रदेहात् कश्चन पुरुषः उत्पन्नः। ब्राह्मणस्तु जलमग्नः सन्, तं निनादं श्रुत्वा ‘‘नारायणाय नमः’’ इति उच्चैः शब्दमकरोत्। स मन्त्रः व्याघ्रेणापि श्रुतः, प्राणत्यागसमये कण्ठे स्थितः। केवलं श्रवणमात्रेण स शुभगतिं प्राप। स उवाच— ‘‘यत्र विष्णुः सनातनः तिष्ठति, तत्र गच्छामि। तव प्रसादेन, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, पापात्त्रासाच्च विमुक्तः अस्मि।’’ एवं श्रुत्वा ब्राह्मणः पप्रच्छ— ‘‘कः त्वं पुरुषश्रेष्ठ?’’ स प्रत्युवाच— ‘‘पूर्वजन्मनि अहं दीर्घबाहुः नाम राजा आसं, सर्वधर्मवित्। वेदवित् शुभाशुभज्ञः। ब्राह्मणैः मम किमपि कार्यं नास्ति; ब्राह्मणेषु किं लाभ्यमस्ति?’’ एवं वदतः सर्वे ब्राह्मणाः क्रुद्धाः सन्तः घोरं शापमददुः— ‘‘त्वं भीषणव्याघ्रः भविष्यसि! ब्राह्मणनिन्दया सत्यं समाप्य स्मृतिहानिः केशवस्य इच्छया मृत्युकाले तव भविष्यति।’’ एवं वेदविद्भिः ब्राह्मणैः पूर्वं शप्तोऽहं पूर्णं ब्रह्मशापं प्राप। ते ब्राह्मणाः महर्षये प्रणम्य, मम प्रति अनुग्रहार्थं पूर्वं वदन्— ‘‘षष्ठे काले यः कश्चिदग्रे तिष्ठति, स तव भोजनं भविष्यति किञ्चित्कालपर्यन्तम्। यदा शरपीडितः, प्राणः कण्ठे स्थितः, ब्राह्मणमुखात् ‘नारायणाय नमः’ इति श्रुत्वा, स्वर्गं गमिष्यसि—नात्र संशयः। विष्णोर्नाम श्रुतमपि यदि परतोऽपि, ब्राह्मणकोपितस्य साक्षात् फलं भवति, इति श्रुतम्। यो ब्राह्मणान्सम्मन्य, ‘हरये नमः’ इति स्वयमुक्त्वा प्राणांस्त्यजति, स पापात्प्रमुच्यते मोक्षं च लभते। एष सत्यं, पुनः पुनः सत्यं—उत्तानबाहुरहम् वदामि—चरन्ति ब्राह्मणाः देवाः; पुरुषोत्तमः स्थिरः।’’ एवं उक्त्वा स राजा दोषैर्विमुक्तः स्वर्गं गतः। ब्राह्मणस्तु सततं स्थितधीयुक्तः शिकारिणमुवाच— ‘‘मृगपतिना गृहीतुमिच्छता त्वया रक्षितः अस्मि, तेन तव तुष्टोऽस्मि, वरं वृणीष्व।’’ शिकारी प्राह— ‘‘एवमेव मम वरः—यद्वदसि द्विजोत्तम; अन्यो वरः किमस्ति? मां शिक्षय।’’ ऋषिरुवाच— ‘‘पूर्वं त्वया मम समीपे तपः कर्तुमिच्छता, बहुपापयुक्तेन, घोररूपेण च, हे निष्पाप। अद्य तव पापानि देविकास्नानेन, मम दीर्घदर्शनात्, विष्णोर्नामश्रवणेन च विनष्टानि; त्वं शुद्धदेहः अद्यैव—नात्र संशयः। अद्य मम साक्षात् वरमेकं गृहाण—यावदिच्छसि तपोऽनुष्ठेहि, पुण्यात्मन्।’’ शिकारी प्राह— ‘‘यं विष्णुं नारायणं भगवन्तं त्वया निर्दिष्टं, स मर्त्यैः कथं प्राप्यते? एष एव मम वरः।’’ ऋषिरुवाच— ‘‘यदि कश्चित् अच्युतस्य व्रतमल्पमपि कुर्वन्, भक्तियुक्तः स परमं प्राप्नोति। एवं विदित्वा, पुत्र, एतद्व्रतं आचर—न कदापि गणभोजनं कुर्यात्, न च क्वचित् मिथ्यावचनं ब्रूयात्। एष व्रतः तव मया निर्दिष्टः, हे श्रेष्ठशिकारिन्; अत्र तपस्यन्यावदिच्छसि तिष्ठ।’’ श्रीवराह उवाच— एवं चिन्तयन् स ब्राह्मणः वरदः अभवत्; शिकारिणः मोक्षाभिलाषं ज्ञात्वा, मुनिः तं छित्वा निर्गतः। श्रीवराह उवाच— स उत्तमश्च शिकारी शुभमार्गमास्थाय, गुरुमनुस्मरन्, अनन्नभूतः तपोऽनुष्ठानमकरोत्।