ब्रह्मा तेन तुष्टः सन् तस्मै पौर्णमास्याः दिनं पवित्रं समयं दत्तवान्। तस्मिन्नेव दिने उपवासः कर्तव्यः, यथायोग्यं तस्य पूजनं च विधेयम्, हे राजन्। तत्र यवभोजनं स्वीकार्यं, स च देवानुग्रहो विद्या, श्री, पुष्टिं च ददाति, तथा धनधान्यसमृद्धिं अपि प्रददाति, हे नृप। ततः महातपस्वी उवाच—हे राजन्, कृतयुगे च त्रेतायुगस्य च यशस्विनः रत्नसमा राजानः ये प्रसिद्धाः, तेषां वंशे च त्वं जातः—एषां वृत्तान्तं ते कथयामि। कृतयुगे सः ‘सुप्रभ’ इति ख्यातः त्वमेव अभूत्; तदा प्रजापाल इति नाम्ना शश्वत् कीर्तिमान् च जातः। त्रेतायुगे अन्ये राजानः बलवन्तः भविष्यन्ति—तेषु रत्नसमानां मध्ये शान्तिः दीप्तिमान् राज्ञाम् अभवत्। सुरश्मिः राजा भविष्यति, शशकर्णः च महाबलः, पाञ्चालवंशजः शुभदर्शनः नरपतित्वं प्राप्स्यति। अङ्गवंशे सुषान्तिः प्रादुर्भविष्यति, सुन्दरः अपि अङ्ग इति विख्यातः, सुन्दः, मुचुकुन्दः, सुद्युम्नः, तूरः अपि जाताः। सुमनाः सोमदत्तः अभवत्, शुभलक्षणः संवरणः जातः, सुशीलः वसुदानः अभवत्, सुखदः सुपतिः अभवत्। शम्भुः सेनापतित्वं प्राप्तवान्, सुकान्तः दशरथ इति स्मृतः, सोमः जनकः अभवत्, हे राजन्—एते त्रेतायुगे राजानः। एते सर्वे नृपतेः, भूमिपाः, इमं लोके भोगान् अन्वभूवन्, विविधयज्ञैः च कर्माणि कृत्वा स्वर्गं निश्चितं प्राप्स्यन्ति। एवं श्रुत्वा, स नृपः ब्रह्मविद्याऽमृतस्य पारगः, तस्मिन्परमकथायां हृष्टः, तपः कर्तुं वनं जगाम। स मुनिः योगबलात् शरीरं त्यक्त्वा ब्रह्मणि एकीभूतः, हरेः लये प्राप्तः। स नृपः, प्रभुः, व्रजं प्रति तपःहेतोः गतः, तत्र गोविन्दं हरिं स्तोतुं आरब्धवान्। स नृपः उवाच—नमामि देवम्, विश्वरूपिणं, गोपालपतिं, अद्वितीयं इन्द्रानुजं, संसारचक्रविनिपुणं, पृथिवीधरं, देवराजवरं, तं नमामि। भवसागरे, शतशोकतरङ्गे, जरावर्त्मनि, अधोभूमौ च, स एव अन्तं करोति, सुखं च ददाति। नमस्ते, गोविन्द, अचिन्त्य। रोगाद्युपद्रवेभ्यः, ग्रहैः पुनः पुनः पीड्यमानान् नरान् दृष्ट्वा, त्वां नमामि, महात्मन्, रणरुचिर, जनार्दन, गोपालपतिं, महाबाहुम्। त्वमेव सर्वविदां श्रेष्ठः, देवानां पतिः; त्वया सर्वमिदं जगत् व्याप्यते। गोपालपते, महायशः, संसारभीते मां पालय, चक्रधर। त्वं परः, देव, देवानां श्रेष्ठः; त्वं पुरुषस्वरूपः, शशिनिभः प्रभामान्। अच्युत, अग्निवदन, तीक्ष्णस्वभाव, गोपालपते, पतनं प्रति मां पालय। अच्युत, अनन्तसंसारचक्रे, देहिनां तव मायया मोहितानां, देव, कः तव मायां द्वन्द्वसदनां तर्तुं शक्नुयात्? गोपालपते, ये त्वां यजन्ति, ये निर्वंशाः, अस्पृष्टाः, अरूपाः, निर्गन्धाः, अनामिकाः, अनिर्वचनीयाः, अजाताः, पराः—ते मुक्तिं प्राप्नुवन्ति, भवबन्धनात् विमुक्ताः। नित्यं तं नमामि, यः शब्दातीतः, आकाशरूपः, अरूपः, शुभस्वरूपः, अन्वेष्यः, चक्रपद्मधरः, पुराणेषु दृष्टः। नमः विष्णवे, अनन्तरूपाय, त्रिविक्रमाय, चतुर्विग्रहाय, सर्वव्यापिने, भूमिपते, शम्भवे, सर्वगताय, भूतनाथाय, देवपतये। देव, त्वमेव सर्वचराचरस्य स्रष्टा च संहर्ता च; मां शीघ्रं तस्मिन् पदे नय, यत्र योगिनः प्राप्त्वा न निवर्तन्ति, मोक्षकामं माम्। जय गोविन्द, महायशः! जय विष्णो! जय पद्मनाभ! जय सर्वज्ञ, अचिन्त्य! जय विश्वनाथ, विश्वरूप! इति। श्रीवराह उवाच—एवं स्तुत्वा, स नृपः ततः शरीरं त्यक्त्वा, गोविन्दे, आत्मनि परमात्मनि, लयं गतः। ततो भूमिः उवाच—कथं भक्त्या, पुरुषैः वा स्त्रीभिः वा, त्वं भगवन् पूज्यसे? एतदखिलं वद, प्रजापते। श्रीवराह उवाच—देवि, भक्त्या लभ्येऽहं, न वित्तेन, न पाठेन; तथापि भक्तानां योग्यं कायिकं तपः वक्ष्यामि। यः क्रियया, मनसा, वाचा च, मयि एकनिष्ठः, तस्य व्रतानि विविधानि शृणु। अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्—एतानि मानसिकव्रतानि, हे पृथिवीधारिणि। एकनिष्ठा भक्ति, रात्रौ उपवासः, अन्यानि च, एतानि कायिकव्रतानि, नान्यथा। मौनं, स्वाध्यायः, देवस्तुत्यर्थं जपः, परनिन्दायाः परित्यागः—एतानि वाङ्मयव्रतानि श्रेष्ठानि। अत्रापि अन्यः कथा श्रूयते—पूर्वं किल, अन्यस्मिन् युगे, अरुणिः नाम ऋषिः, ब्रह्मपुत्रः, घोरतपाः, आसीत्। स द्विजश्रेष्ठः वनं गतः तपः कामयन्, तत्र उपवासेन तपश्चर्यां अकरोत्। स ब्राह्मणः देविकातट उपशोभने वसन्, कदाचित् स्नानार्थं महानदीं जगाम। तत्र स्नानं कृत्वा जपश्च, स ब्राह्मणः पश्यति—साम्नः पूर्वं समुपस्थितः, भीषणः, महाधनुर्धरः, तीक्ष्णदृष्टिः, मृगयुः। स मृगयुः तं ब्राह्मणं हन्तुं समुपचक्रमे, तस्य वल्कलस्य कामनया; ब्राह्मणः तं दृष्ट्वा, ब्रह्महत्या-भयात् कम्पितः, तत्रैव स्थित्वा, नारायणं ध्यायन्। स मृगयुः ब्राह्मणं हरिसंयुक्तं दृष्ट्वा, भीतः इव, धनुः बाणांश्च त्यक्त्वा, इदं वचनम् उवाच— मृगयुः उवाच—पूर्वं त्वां हन्तुं समुपेत्याहम्, ब्राह्मण, अद्य त्वां दृष्ट्वा, मनः अन्यत्र गतं। ब्राह्मण, सहस्रशः ब्राह्मणान्, दशसहस्रशः तेषां पत्नीः, गृहीणश्च मया हताः। न कदापि कस्यचित् नरकस्थस्य पापतरं मनः अभूत्; अधुना तव समीपे तपः कर्तुमिच्छामि। मां शिक्षया अनुग्रहीतुं युक्तम्।