वराहपुराणम्

एवं पूजितः तव प्रकारेण, त्वं इच्छितं वरं ददासि—आयुः, कीर्तिः, धनं, पुत्राः, विज्ञानं, कुलीनता, स्मृतिश्च। इत्युक्त्वा ब्रह्मा तेषां पितामहानां दक्षिणायनं मार्गं स्थापयामास। ततः सः मौनतः प्रजाः सृजति; तदा पितरः तम् ऊचुः—“भगवन्, तव कृपया अस्माकं जीवने साधनं दत्तुम्, येन वयं सुखं प्राप्नुयाम।” ब्रह्मा उवाच—“अमावास्यायां तिथि: तव; तस्मिन्नेव दिने, मानवैः कूशग्रह-तिलयुक्तं जलं दत्त्वा सन्तुष्टाः स्युः, तदा परमं तृप्तिं प्राप्नुवन्ति—नान्यथा।” तस्मिन्नेव दिने, उपवासपूर्वकं तिलदानं पितृभक्त्या कर्तव्यम्; तेन तृप्ताः पितरः शीघ्रं वरं ददन्ति। महातपस्वी पुनः कथयति—अत्रिः, ब्रह्मणः मानसपुत्रः, महर्षिः आसीत्; तस्य पुत्रः सोमः, दक्षस्य जामाता अभवत्। दक्षस्य सप्तविंशति कन्याः प्रसिद्धाः, ताः सोमस्य पत्न्यः, तासु रोहिणी श्रेष्ठा। सोमः केवलं तया रमते, अन्यासु न; शेषाः कन्याः एकत्रिताः, दक्षं समुपेत्य, समानता नास्ति इति तस्य प्रति अपवादं अकुर्वन्। दक्षः पुनः पुनः सोमं समुपेत्य समानतया व्यवहर्तुम् उपदिष्टवान्, किन्तु सोमः नान्वयत। तदा दक्षः तम् शप्तवान्—“त्वं गूढः भव।” दक्षस्य शापात् सोमः देहम् त्यक्तुं उद्युक्तः; सोमः अपि दक्षं उवाच—“तव अपि तथा भविष्यति; बहुप्रजः भवित्वा, त्वं ब्रह्मशरीरम् अनन्तं त्यक्ष्यसि।” इत्युक्त्वा सोमः दक्षशापात् क्षीणः अभवत्; सोमस्य लोपे, देवाः, मानवाः, पशवः, ओषधयः च विनष्टाः। सर्वे प्राणी क्षीणाः अभवन्, विशेषतः ओषधयः; तासु विलीनासु, देवाः दुःखिताः अभवन्। रोगग्रस्ताः, ऊचुः सोमः ओषधीनां मूलभागे स्थितः इति; तेषां चिन्ता तीव्रं अभवत्, ते विष्णुम् शरणम् गच्छन्ति। भगवद्भावेन विष्णुः तान् ऊचुः—“किम् करवाणि?” ते प्रत्युवाचुः—“सोमः दक्षशापात् विनष्टः।” तदा भगवान् ऊवाच—“कुम्भसागरं मथ्यत; सर्वे देवाः शीघ्रं सर्वतः ओषधीनि क्षिपन्तु।” इत्युक्त्वा हरिः स्वयम् रुद्रं ध्यानम् अकरोत्; ब्रह्माणं, वासुकिं च मथनार्थं चिन्तयामास। सर्वे मिलित्वा वरुणालयं मथ्नन्ति; मथिते, सोमः पुनः उत्पन्नः, राजन्। यो क्षेत्रज्ञः, शरीरस्थः परमात्मा—सोमः सः एव, जीवात्मा इति प्रसिद्धः; परमेश्वरस्य इच्छया, पृथक्, सौम्यरूपं धारयामास। मानवाः, षोडश देवाः, वृक्षाः, ओषधयः च तेन जीवन्ति, तं स्वामीं मन्यन्ते। ततः रुद्रः सोमं शिरसि धारयामास; तस्माद् वार्यः तस्य सारः अभवत्, सः विश्वरूपः स्मृतः। ब्रह्मा तुष्टः, सोमाय पौर्णमास्यां तिथिं दत्तवान्; तस्मिन्नेव दिने, उपवासं कृत्वा, सोमं पूज्यं, राजन्। यवभोजनं कर्तव्यम्; सोमः ज्ञानं, सौन्दर्यं, पुष्टिं, धनं, धान्यं च ददाति, राजन्। महातपस्वी पुनः उवाच—राजन्, कृतत्रेतायोः प्रसिद्धाः रत्नसमाः नृपाः, तेषु तव वंशः, तं कथयामि। कृतयुगे सुप्रभः नाम्ना त्वं, राजन्; प्रजापालः नाम्ना प्रसिद्धः, दीप्तिमान् अभवः। अन्ये त्रेतायां महाबलिनः; रत्नसमेषु नृपेषु, शान्तिः दीप्तिमान्। सुरश्मिः राजा भविष्यति, शशकर्णः महाबलः; शुभदर्शनः पाञ्चालवंशे नृपः। सुशान्तिः अङ्गवंशे, सुन्दरः अपि अङ्गः; सुन्दः, मुचकुन्दः, सुद्युम्नः, तूरः च। सुमनः सोमदत्तः अभवत्, शुभः संवरः जन्म प्राप्तवान्; सुशीलः वसुदानः, सुखदः सुपतिः। शम्भुः सेनापतिः, सुखान्तः दशरथः; सोमः जनकः, राजन्—त्रेतायां एते नृपाः। सर्वे भूमिपतयः, राजन्, इमं लोकं भुक्त्वा, विविधयज्ञैः स्वर्गं गमिष्यन्ति। श्रीवराहः उवाच—एवं श्रुत्वा, राजर्षिः, ब्रह्मविद्यानिर्जरस्य स्वामी, परं आख्यानं श्रुत्वा, तपस्यै वनं प्रस्थितः। योगसाधनया सः शरीरं त्यक्त्वा, ब्रह्मणि लीनः, हरीं प्राप्तवान्। सः नृपः व्रन्दावनं तपस्यै गतः; तत्र गोविन्दं स्तोतुं आरब्धवान्। राजा उवाच—“नमः जगद्वपुषे देवाय, गोपालाय, अप्रतिमाय इन्द्रानुजाय, संसारपारगाय, भूमिधराय, देवश्रेष्ठाय—तस्मै नमः। भवसागरस्य भीषणतरङ्गेषु, शतदुःखवाताय, जरायाः प्रवाहे, अधोगतिमूलस्थले—सः एव अन्तं ददाति, सुखं ददाति। नमस्ते, गोविन्द, अनन्ताय। रोगादिभिः पीडिताः, ग्रहैः पुनः पुनः ताडिताः, तव शरणं गच्छन्ति; नमस्ते, महात्मन्, युद्धरमणीय, जनार्दन, गोपाल, महाबाहो। त्वं सर्वज्ञेषु श्रेष्ठः, देवाधिदेवः; त्वया विश्वं व्याप्तं, गोपाल, महायशः, माम् संसारभीतं रक्ष, चक्रधर। त्वं परमः, देवश्रेष्ठः; त्वं मानवस्य सत्यरूपः, चन्द्रसदृशः। अच्युत, अग्निमुख, तीक्ष्णभाव, गोपाल, पतनं गच्छन्तं रक्ष। अच्युत, अनन्तं संसारचक्रं जीवेषु तव मायया उत्पद्यते; देवाधिदेव, तव मायां द्वन्द्वालयां कः पारं गच्छेत्? गोपाल, ये ज्ञानी त्वां पूजयन्ति—ये वंशहीनाः, अस्पर्श्याः, निराकाराः, गन्धहीनाः, नामहीनाः, वर्णनातीताः, अजाः, परमाः—ते मोक्षं प्राप्तवन्तः, भवबन्धनात् मुक्ताः।” एवं कथा, राजन्, श्रुत्वा, भक्त्या, योगेन, ब्रह्मणि लीनः, हरिं प्राप्य, गोविन्दं स्तुत्वा, मोक्षं प्राप्तवान्।