श्रुत्वा निखिलं जगत् नारायणमयमिति मया पूर्वं कथितं, हे देवि, किं पुनः श्रोतुमिच्छसि? इति वराहदेवेन पृष्टा पृथिवी उवाच—“नारदेन एवं समुपदिष्टे किं प्रियम् अकरोत् प्रियव्रतः? तद् भगवन् कृपया विस्तरेण कथय।” श्रीवराह उवाच—प्रियव्रतः नारदवाक्यैः विस्मितचित्तः पृथिवीं सप्तभेदेन स्वपुत्रेभ्यः वितीर्य, स्वयं तपः समाचरत्। स च स्वयम्भुवो मनुः, नारायणरूपं ब्रह्म परमं जपन्, तुष्टमना मोक्षं परं प्राप। शृणु, सुन्दरी, यद् अन्यत् प्राचीनकाले परमेष्टिनं प्रति किञ्चिद् अभवत्, यदा कश्चन राजा तस्य पूजार्थं यत्नं कृतवान्। आसीत् धर्मपरायणो राजा अश्वशिरा नाम, स अश्वमेधयज्ञं कृत्वा विपुलं दानं दत्तवान्। यज्ञावसाने स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवृतः स राजर्षिः उपविष्टः स्थितः। तदा योगिश्रेष्ठः कपिलः तेजस्वी, योगिनां राजा जैगीषव्यश्च, तत्र आगच्छतुः। राजा स शीघ्रं उत्थाय, नृपश्रेष्ठः, अतिसंहृष्ट्या अतिथिसत्कारविधिं सम्यक् अकरोत्। तयोः सत्कारं कृत्वा, उपविष्टौ दृष्ट्वा, स राजा वीर्यवान् तौ योगविद्यायाम् प्रवीणौ स्वेच्छया आगतान् पप्रच्छ। “भगवन्तौ, अहं पृच्छामि, नरश्रेष्ठौ युवाम्—कथं हरिं परं नारायणं पूजयेत्?” इति। तदा ऋषी उचतु—“राजन्, यं त्वं नारायणं गुरुम् इति वदसि, तौ एव वयं नारायणौ प्रत्यक्षमिह आगतौ।” अत्र राजा अश्वशिरा उवाच—“युवां तपसा शुद्धौ, निष्पापौ, ब्राह्मणश्रेष्ठौ; कथं नारायणौ इति वदथः? एषा वाणी मम चित्तं विमूढयति। शङ्खचक्रगदाधरं पीताम्बरधरं गरुडारूढं जनार्दनं को हि पृथिव्यां तुल्यः?” राज्ञः वचनं श्रुत्वा तौ व्रतान्वितौ द्वौ ब्राह्मणौ स्मितपूर्वकं ऊचतु—“पश्य विष्णुम्, राजन्।” ततः कपिलः साक्षात् विष्णुरभवत्, जैगीषव्यः अपि तत्क्षणाद् गरुडरूपं प्राप। तदा क्षणेनैव राजसभा मध्ये नित्यं नारायणं गरुडारूढं दृष्ट्वा विस्मयध्वनिः समुत्पन्नः। राजा सः कृताञ्जलिः सस्नेहं उवाच—“शान्तिं कुरुतां, ऋषी; एषः विष्णुः न तादृशः यथाविदितः।” यस्य नाभिकमले ब्रह्मा जातः, तस्मात् ब्रह्मणः रुद्रः, स एव विष्णुः परं देवः। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तौ द्वौ ऋषी योगविशेषमायां प्राकुरुताम्। कपिलः पद्मनाभः अभवत्, जैगीषव्यः प्रजापतिः अभवत्; सः पद्मे उपविष्टः विराजमानः, तस्य अङ्के बालकः कश्चन अदृश्यत। राजा रक्तलोचनं, कालाग्निसमप्रभं बालकं अपश्यत्; एवं विश्वनाथः योगिनां मायया प्रकटितः। हरिः, यः सर्वत्र व्याप्यते, सदा एवं, इति राजा न्यज्ञापयत्। तदा राज्ञः वाक्यानन्तरं राजसभायां यावत्, मक्षिका, यःकृत्, यवकः, मधुमक्षिका, विहङ्गः, सर्पः च प्रादुरासन्। अश्वाः, गावः, गजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, शृगालाः, मृगाः, अन्ये च पशवः, गृह्यजङ्गमाश्च, कोटिशः राजमहले दृश्यन्ते, सर्वे जीवस्वरूपधारिणः। एवं बहुविधान् प्राणिनः दृष्ट्वा राजा विस्मितः अभवत्; किमेतदिति चिन्तयन्, जैगीषव्यकपिलयोः महत्त्वं बुबुधे। ततः राजा अश्वशिरा कृताञ्जलिः, भक्त्या तौ द्वौ महर्षी पप्रच्छ—“किमेतत्, द्विजश्रेष्ठौ?” तौ ब्राह्मणौ ऊचतु—“राजन्, त्वया पृष्टं—कथं विष्णुः अत्र पूज्यते प्राप्यते च? अतः एषः दृश्यते, महाबाहो।” एते सर्वज्ञस्य गुणाः राजन्, यः नारायणः सर्वज्ञः, इच्छया किमपि रूपं धारयति। सः सौम्यः कश्चिदपि वर्तते, स च पूजया मानवैः प्राप्यते इति श्रूयते; तस्य वाक्यं सार्थकं। परं तु परमात्मा जगन्नाथः सर्वदेहेषु वसति; भक्त्या स्वदेहे सः दृश्यते, न तु कस्यचित् एकत्र नियतः। एतस्मात् कारणात्, परमात्मनः एषः रूपविशेषः दर्शितः, राजेन्द्र, यथा श्रद्धा जायेत; एवं विष्णुः सर्वव्यापी तव शरीरे अपि विद्यमानः, नृपवर। मन्त्रिणः, सेवकगणाः, देवाः, अन्ये च ये दर्शिताः, पशवः, कीटसंघाश्च, राजन्, सर्वे विष्णुमयाः एव। दृढं मननं कुर्यात्—हरिः सर्वत्र व्याप्यते; अन्यः कश्चन नास्ति तस्मात्, स एव पूज्यः इति। एषा एव ज्ञानस्य स्वरूपता, राजन्, या ते प्रतिपादिता; नारायणं हरिं पूर्णया भक्त्या स्मरन्। गुरुं नारायणं पूर्णया भक्त्या स्मर; पुष्पधूपैः, ब्राह्मणतर्पणेन, स्थिरध्यानोपासनया, परमेश्वरः शीघ्रं लभ्यते। अथ अश्वशिरा उवाच—“युवां मम किञ्चिद् एकं संशयं नाशयितुम् अर्हथः, येन मम संसारबन्धो निवर्तेत।” राज्ञः एवं वदतः, तदा योगिनां श्रेष्ठः धर्मात्मा कपिलः, यजमानां श्रेष्ठं राजानं उवाच। कपिलः उवाच—“कः ते संशयः, राजन्, धर्मज्ञ? यद् इच्छसि, तद् वद; शृण्वन् तद् अहं निवारयिष्यामि।” राजा उवाच—“कर्मणा वा मोक्षः लभ्यते, उत ज्ञानतः, मुनिश्रेष्ठ? एष मे संशयः, यदि त्वया कृपा कृताऽस्ति, तर्हि निवारय।” कपिलः उवाच—“एषः प्रश्नः, महाबाहो, पूर्वं बृहस्पतेः पृष्टः आसीत् रैभ्येन ब्रह्मपुत्रेण, वसुना च राजर्षिणा प्राचीनकाले। वसुश्च प्राचीनकाले विद्वान् उदारः आसीत्। चाक्षुषे मन्वन्तरे वसु, ब्रह्मवंशवर्धनः, ब्रह्मणः दर्शनकाङ्क्षया ब्रह्मलोकं गतवान्।” एवं कथा प्रवहता, श्रीवराहदेवेन पृथिव्यै नारायणमाहात्म्यं, योगिनां विभूतिं, विष्णोः सर्वव्यापकत्वं, तथा कर्मज्ञानयोः मोक्षहेतुत्वसम्बद्धं संशयं च, भक्तिपूर्वकं सुस्पष्टं निवेदितम्।