महर्षिः उवाच— हे राजन्, श्रूयताम्, पितॄणां समुत्पत्तिं यथावत् कथयामि। प्राचीनकाले सृष्टिकामः प्रजापतिः ब्रह्मा, सर्वभूताधिपतिः, विविधानि भूतानि स्रष्टुमिच्छन्, मनः संनियच्छ्य, सर्वाणि सूक्ष्मभूतानि मनसः बहिः स्थापितवान्। स च परमात्मानं परमब्रह्म ध्यानपूर्वकं सम्यग् उपास्य, सृष्ट्यर्थं महत्तपः अकरोत्। तदा स ब्रह्मा, स्वात्मन्येव परमेश्वरः संयोगं कृत्वा, तस्य शरीरीयात् सूक्ष्मभूतानि धूम्रवर्णरूपेण प्रकाशमानानि अभवन्। ते च, "पिबाम" इति उक्त्वा, देवान् "सोम" इति समाचक्षाणाः, उच्चैः गन्तुमिच्छन्तः, आकाशे स्थित्वा तपश्चर्यां चक्रुः। तान् सहसा दृष्ट्वा, ब्रह्मा तान् समकोणं उर्ध्वमुखान् प्रेक्ष्य उवाच— "युवां गृहस्थिनां पितरः भविष्यथ।" ये तेषां उर्ध्वमुखाः आसन्, ते "नान्दीमुखाः पितरः" इति विख्याताः; तेषां श्रीसमृद्ध्यर्थं विधिपूर्वकं नित्यं पूजनं विधानम्। द्विजातयः अग्निहोत्रिणः नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म, पक्षिकर्म च तैः तृप्तिं कुर्वन्ति। क्षत्रियाः बहिर्वाससा आवृताः तान् तर्पयन्ति; ये च घृतपायिनः, तैः सर्वदा पूज्याः। शूद्राः, ब्राह्मणैः अनुमताः, स्वपितॄन् मन्त्रवर्जितैः विधिभिः पूजयन्ति। ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः अनग्निहोत्रिणः, ते गृहाग्निसमीपे यथाकालं पितॄन् पूजयन्ति। एवं पूजिताः यूयं आयुः, कीर्तिम्, धनं, पुत्रान्, विद्यां, कुलोत्कर्षं, स्मृतिं च इच्छितं वरं ददाथ। ततः ब्रह्मा तेषां दक्षिणायनमार्गं स्थापितवान्, पितामहः पितॄणां। अनन्तरं स मौनात् प्रजाः ससर्ज; तदा पितरः ब्रह्माणं प्रार्थयन्तः ऊचुः— "भगवन्, अस्माकं जीविकोपायं प्रदेहि येन सुखं प्राप्नुयाम।" ब्रह्मा उवाच— "अमावास्या तु भवतु वः; तस्यां दिने मनुष्यैः कुसतण्डुलयुक्तेन जलेन तर्पिताः यूयं परमं तृप्तिम् आप्नुथ, अन्यथा न कदाचन।" तस्मिन्नेव दिने पितृभक्त्या उपवास्य तिलदानं कार्यम्; तेन ते परमं तृप्तिम् आप्नुवन्ति शीघ्रं वरं च प्रयच्छन्ति। एवमुक्त्वा, महर्षिः पुनरुवाच— "अत्रिः नाम ब्रह्मणः मानसपुत्रः महातपस्वी अभवत्; तस्य पुत्रः सोमः, यः दक्षस्य जामाता अभवत्। दक्षस्य सप्तविंशतिः कन्याः प्रसिद्धाः, ताः सर्वाः सोमस्य पत्न्यः अभवन्, तासु रोहिणी श्रेष्ठा।" सोमः केवलं रोहिण्यां रममाणः, अन्यासु न; ताः अन्याः सर्वाः समागत्य समता-अभावात् दक्षं प्रति चुक्रुधुः। दक्षः अपि पुनःपुनः सोमं समीपं गत्वा उपदेशं कृतवान्, किन्तु सोमः न समाचरितवान्; तदा दक्षः तम् शप्तवान्— "दृश्यात् मा भूः" इति। शापात् सोमः शरीरे त्यक्तुं प्रवृत्तः; सः सोमः उवाच— "तथा भवतु ते अपि— बहुप्रजः सन् त्वं अपि एतत् ब्रह्मशरीरं त्यक्ष्यसि।" एवं उक्त्वा, सोमः दक्षशापात् क्षीणः अभवत्; सोमस्य नष्टे, देवाः, मनुष्याः, पशवः, ओषधयः च क्षयम् आपेदिरे। सर्वे भूतानि, विशेषतः ओषधयः, लघुत्वं गताः; तेषां क्षयात् देवाः महतीं पीडां प्राप्नुवन्। व्यथिताः, ते ऊचुः— "सोमः ओषधीनां मूलेषु स्थितः," इति; तेषां चिंता तीव्रा अभवत्, ते विष्णुं शरणं जग्मुः। भगवान् विष्णुः सर्वान् उवाच— "किं करोमि?" ते ऊचुः— "देव सोमः दक्षशापेन विनष्टः।" विष्णुः तान् उवाच— "कुम्भसमुद्रं मन्थ्यताम्; सर्वे देवाः शीघ्रं सर्वतोऽपि ओषधयः क्षिप्यन्ताम्।" एवमुक्त्वा, हरिः स्वयम् रुद्रं ध्यात्वा, ब्रह्माणं च वासुकिं च मन्थनाय स्मरन्। सर्वे मिलित्वा वरुणालयं मन्थितवन्तः; मन्थने जातः सोमः पुनः, हे राजन्। यः क्षेत्रज्ञः इति प्रोक्तः, परमात्मा अस्मिन्शरीरे स्थितः— सः एव सोमः, देहिनां प्राणरूपः; परमेश्वरस्य इच्छया सः पृथक् सौम्यरूपं धारयामास। मानवाः, षोडशदेवताः, वृक्षाः, ओषधयः च तेन एव जीवन्ति। ततः रुद्रः तं सोमं शिरसि समग्रं धारयामास; तस्मात् जलानि तस्य स्वरूपं अभवन्, सः च विश्वरूपः इति स्मृतः। ब्रह्मा तुष्टः तस्मै पौर्णमास्याः दिनं दत्तवान्; तस्मिन्हि दिने उपोष्य सोमपूजा कार्याः। यवभोजनं कर्तव्यम्; सोमः ज्ञानं, सौन्दर्यं, पुष्टिं, धनं, धान्यं च ददाति। पुनः महर्षिः उवाच— "हे राजन्, ते रत्नसमा राजानः ये कृतयुगे त्रेतायुग च प्रसिद्धाः, तेषां वंशे त्वं अपि जातः। कृतयुगे सुप्रभः नाम्ना त्वं एव, तदा प्रजापालः नाम्ना कीर्तिमान् अभवः। अन्ये त्रेतायुगे महाबलिनः भविष्यन्ति; तेषु रत्नसमानां राज्ञां मध्ये शान्तिः प्रकाशमानः भविष्यति।" "सुरश्मिः राजा भविष्यति, शशकर्णः महाबलः; शुभदर्शनः पाञ्चालवंश्यः नरपतिः भविष्यति। सुशान्तिः अङ्गवंशे उत्पद्यते, सुन्दरः अपि अङ्ग इति विख्यातः; सुन्दः, मुचुकुन्दः, सुद्युम्नः, तूरः अपि जाताः। सुमनाः सोमदत्तः अभवत्, शुभः संवरणः जातः; सुशीलः वसुदानः, सुखदः सुपतिः अभवत्।" "शम्भुः सेनापतिः अभवत्, सुकान्तः दशरथः स्मृतः; सोमः जनकः अभवत्, हे राजन्— एते त्रेतायुगे राजानः। एते सर्वे पृथ्वीश्वराः, इह भोगान् भुक्त्वा, विविधयज्ञैः युक्ताः, निश्चितं स्वर्गं यास्यन्ति।" एवं महर्षिः तस्य राज्ञः पितृवंशं, सोमकथां, राजवंशानां च दिव्यचरित्राणि एकस्मिन्संदर्भे सम्यक् निवेदयामास।