वेदान्तवेद्याय, यज्ञमूर्तये, दक्षयज्ञविनाशाय, लोकभीषणाय च नमः। जगन्नाथाय, देवाय, शिवाय, शम्भवे, भवाय, जटाधराय, उग्राय, महादेवाय पुनः नमस्कारः। इति देवेभिः स्तुतः शम्भुः, सनातनः धनुर्धरः, तान् उवाच—"देवाः, अहं देवानां प्रभुः अस्मि। किं करवाणि, तद् वदत।" तदा देवाः ऊचुः—"भव, यदि त्वं अस्मासु तुष्टः, वेदान् शास्त्राणि च विज्ञानं च शीघ्रं ददातु; यज्ञस्य रहस्यं च प्रकाशय।" महादेवः प्रत्युवाच—"यूयं सर्वे मम पशवः भविष्यथ; अहं भवामि वः स्वामी; एवं मोक्षं प्राप्स्यथ।" देवाः ऊचुः—"एवं भवतु" इति। तदा सः पशुपतिः अभवत्। ब्रह्मा हृष्टचित्तः पशुपतिं उवाच—"देवेश, चतुर्दशी तिथि नूनं तव भविष्यति।" तस्मिन् दिने ये भक्त्या त्वां पूजयन्ति, उपोष्य, तैः द्विजातिभिः सह गोधूमभोजनं कर्तव्यम्। तदा रुद्रः, उपोष्य, ब्रह्मणः—अव्यक्तसम्भूतस्य—भगपुष्णोः यज्ञात् दन्तान्, नेत्रे, फलानि च प्राप, सर्वं च विज्ञानं देवानां मध्ये प्राप। एवं रुद्रस्य उत्पत्तिः प्राचीनकाले ब्रह्मणः अभवत्; तेनैव विधिना सः देवेशः इति प्रसिद्धः। यः प्रातः उत्तिष्ठन् एतद् नित्यं शृणोति, सः सर्वपापैः विमुक्तः रुद्रस्य लोकं प्राप्नोति। एवमुक्त्वा महातपाः उवाच—"राजन्, पितॄणां उत्पत्तिं शृणु। प्राचीनकाले ब्रह्मा, प्रजापतिः, नानाविधानि भूतानि सृष्टुम् इच्छन्, एकचित्तः सन्, मनसः बहिः सूक्ष्मभूतानि स्थापयित्वा, सृष्टिकामः, परं ब्रह्म ध्यानमग्नः अभवत्। तदा परेशः स्वात्मनि संयोगं कृत्वा, तस्य शरीराब्द् धूमवर्णरूपाणि सूक्ष्मभूतानि उत्पन्नानि। ते ऊचुः—"पिबामः" इति, देवान् "सोम" इति चाह्वयन्, ऊर्ध्वगमनकाङ्क्षिणः, व्योम्नि स्थित्वा तपश्चर्यां कुर्वन्तः। तान् ब्रह्मा दृष्ट्वा, तान् समधिगत्यान्, ऊर्ध्वमुखान्, उवाच—"यूयं गार्हस्थ्यानां पितरः भविष्यथ।" तेषां ये ऊर्ध्वमुखाः, ते नान्दीमुखाः पितरः इति विख्याताः; ते सदा श्रेयस्कामैः कर्मसु शास्त्रविधिना पूजनीयाः। ये द्विजातयः अग्निहोत्रं वहन्ति, ते नित्यकर्म, नैमित्तिक, काम्यकर्मभिः, पक्षिकर्मभिश्च तान् तृप्तयन्तु। क्षत्रियाः बाह्यवस्त्रच्छन्नाः तान् तर्पयन्तु; ये घृतपायिनः, ते सदा पूजनीयाः। शूद्राः ब्राह्मणानां अनुमत्यैव स्वपितॄन् यथाविधि पूजयन्तु, मन्त्रकर्मवर्जिताः। ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः अनग्निकाः, ते गृहाग्निसमीपे यथाकालं पितॄन् पूजयन्तु। एवं पूजिताः, तृप्ताः, आयुः, कीर्तिं, धनं, पुत्रान्, विद्याम्, कुलं, स्मृतिं च प्रयच्छन्ति। एवं ब्रह्मा तान् दक्षिणायनमार्गं स्थापयामास, पितामहः पितॄणाम्। ततो मौनेन सृष्टिं कृत्वा, पितरः ऊचुः—"भगवन्, जीविकोपायं देहि येन सुखं प्राप्नुयाम।" ब्रह्मा उवाच—"अमावास्या तिथिः भवतु वः; तस्मिन् दिने, मनुष्यैः कुसतिलोदकेन तर्पिताः, परमं तृप्तिं प्राप्नुथ; अन्यथा न।" तस्मिन् दिने तिलदानं, पितृभक्त्या उपोष्य, तेषां परमं तृप्तिं जनयति, शीघ्रं वरप्रदं च। अत्रि नाम ब्रह्मणः मानसः पुत्रः महर्षिः आसीत्; तस्य पुत्रः सोमः, सः दक्षस्य जामाता अभवत्। दक्षस्य सप्तविंशति कन्याः प्रसिद्धाः, ताः सोमस्य भार्याः; तासु रोहिणी श्रेष्ठा। सोमः केवलं तस्यां रमते, अन्यासु न; ताः सर्वाः समागत्य, तस्य पक्षपातं दृष्ट्वा, दक्षं प्रति नयमपद्यन्। दक्षः अपि पुनः पुनः सोमं समुपेत्य, समानत्वं कर्तव्यम् इति उक्त्वा, सोमः तथैव नाचरन्; तदा दक्षः तम् शप्त्वा—"अदृश्यः भव" इति। शप्तः सोमः शरीरे त्यक्तुं प्रवृत्तः; सः दक्षं प्रति उवाच—"तवापि एवं भविष्यति; बहुप्रजः सन्, त्वं चैतन्यं ब्रह्मशरीरं त्यक्ष्यसि।" एवं उक्त्वा, सोमः दक्षशापात् क्षीणः अभवत्; तदा सोमे नष्टे, देवा, मनुष्याः, पशवः, ओषधयः च विनष्टाः। सर्वे प्राणिनः क्षीणाः, विशेषतः ओषधयः; तासु क्षीणासु, देवाः अत्यन्तं क्लेशमापुः। व्याधिताः, ऊचुः—"सोमः ओषधीनां मूलभागे स्थितः" इति; तेषां चिन्ता तीव्रा अभवत्; ते विष्णुम् शरणं जग्मुः। प्रभुः सर्वान् उवाच—"किं करवाणि?" ते ऊचुः—"भगवन्, सोमः दक्षशापेन नष्टः।" तदा भगवान् उवाच—"कुम्भसागरं मन्थ्यत; सर्वे देवाः शीघ्रं यत्नेन सर्वतोषधीः क्षिप्यन्तु।" एवं उक्त्वा, हरिः स्वयं रुद्रं, ब्रह्माणं, वासुकिं च मन्थनाय ध्यानम् अगच्छत्। सर्वे मिलित्वा वरुणालयं मन्थितवन्तः; मन्थिते, सोमः पुनः जातः। यः क्षेत्रज्ञः, परमात्मा अस्मिन्शरीरे, सः एव सोमः, देहिनां जीवनरूपः; परस्य इच्छया सौम्यं रूपं धारयामास। मनुष्याः, षोडश देवताः, वृक्षाः, ओषधयः च तेन जीवन्ति। तदा रुद्रः तं सोमं शिरसि कृतवान्; ततोऽपि जलानि तस्य सारभूता अभवन्; सः विश्वरूपः इति प्रसिद्धः।