रुद्रः देवदेवानां समक्षं ब्रह्माणं प्रार्थयन् उवाच— "त्वया पूर्वं मया सृष्टोऽहम्, तथापि किमर्थं यज्ञेषु मम भागो न दीयते? एतस्मात् कारणात्, हे देवाधिप, एते देवाः यज्ञसंभवाः कोपवशेन मोहिताः विकृताश्च सञ्जाताः।" तदा ब्रह्मा देवैः सह असुरांश्च संबोध्य उवाच— "ज्ञानाय शंभुं स्तुतिभिः प्रशंसन्तु, येन प्रसन्नः स भगवान् रुद्रः, तस्मै सर्वज्ञता तृप्तिफलञ्च सम्प्राप्यते।" ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा देवाः महात्मानं रुद्रं स्तुतिभिः सन्तोषयन्। ते देवाः सस्नेहं प्रार्थयन्— "देवदेवाय नमः, त्रिनेत्राय महात्मने, रक्तपीतलोचनाय, जटामुकुटधारिणे च नमः। भूतप्रेतसेविताय, महोरगयज्ञोपवीताय, विकटहासविकटवक्त्राय, जटिलाय, स्थिराय च पुनः पुनः नमः। पूष्णो दन्तविघातिने, भगचक्षुषो हर्त्रे, वृषध्वजाय, प्रजापतये महेश्वराय नमः। त्रिपुरविनाशिने, अन्धकासुरघ्नाय, कैलासशिलानिवासिने, गजचर्माम्बराय नमः। विकटजटिलाय, भैरवाय, ज्वलज्ज्वालाय, शशिशेखराय पुनः पुनः नमः। परमेश्वराय, कपालधारिणे, व्रतधारिणे, दारुवनदाहिने, तीक्ष्णशूलपाणये च नमः। सर्पकङ्कणभूषिताय, नीलकण्ठाय, त्रिशूलधराय, दण्डधराय, वडवानलवक्त्राय नमः। वेदान्तवेद्याय, यज्ञस्वरूपाय, दक्षयज्ञविनाशिने, लोकभीषणाय नमः। जगन्नाथाय, शिवाय, शंभवे, भवाय, जटिलाय, उग्राय, महादेवाय च नमः।" एवं स्तुतः शंभुः, नित्यं महाधनुर्धरः, देवांश्च सम्बोध्य उवाच— "अहं देवाधिपः, किं करवाणि, तद् वदन्तु।" देवाः प्रार्थयन्— "हे भव, वेदान् शास्त्राणि च ज्ञानं च शीघ्रं प्रयच्छ; यदि प्रसन्नोऽसि, यज्ञस्य रहस्यं च अस्मभ्यं प्रकाशय।" महादेवः सन्ददौ— "यूयं सर्वे मम पशवः भविष्यथ; अहं भविष्यामि यूष्माकं स्वामी, तेन मोक्षं प्राप्स्यथ।" देवाः ऊचुः— "एवं भवतु।" तस्मात् सः पशुपतिः अभवत्। ततः ब्रह्मा हृष्टचित्तः पशुपतिम् उवाच— "हे देवाधिप, चतुर्दश्यां तव विशेषाधिकारः स्यात्।" तस्मिन् दिने ये भक्त्या त्वां पूजयन्ति, उपवासं कृत्वा, तैः सह द्विजातिभिः गोधूमभोजनं कर्तव्यम्। तदा रुद्रः, उपोष्य स्थितः, ब्रह्मणा, अव्यक्तसंभूतया, भगपूष्णोः यज्ञात् दन्तं, चक्षुः, फलं च प्राप्य, देवेषु पूर्णज्ञानं लब्धवान्। एवं रुद्रस्य उत्पत्तिः प्राचीनकाले ब्रह्मणः समुत्पन्ना; अनेन विधिना सः देवाधिप इति प्रसिद्धः। यः कश्चन प्रातःकाले एतदाख्यानं शृणोति, सः सर्वपापैः विमुक्तः रुद्रलोकं प्राप्नोति। ततः महातपाः सूतिः इदानीं पितॄणां उत्पत्तिं कथयामास— "राजन्, शृणु, यथा पितॄणाम् उत्पत्तिः अभवत्। प्राचीनकाले ब्रह्मा, प्रजापतिः, सृष्टिकामः, सर्वाणि सूक्ष्मभूतानि मनसः बहिः स्थितानि कृत्वा, सृष्ट्यर्थं परमब्रह्मणि ध्यानमग्नः अभवत्। तदा परमेश्वरः स्वात्मनि संयोगमापन्नः, तस्य शरीराज् धूमवर्णानि सूक्ष्मभूतानि निष्पन्नानि। तेऽपि 'पिबामः' इति उक्त्वा, देवांश्च 'सोम' इति सम्बोध्य, ऊर्ध्वगमनकाङ्क्षिणः, दिवि स्थित्वा तपश्चर्यां कुर्वन्तः आसन्। ततः ब्रह्मा तान् आकस्मिकदर्शनेन, ये सम्यगूर्ध्वमुखाः आसन्, तान् उवाच— 'यूयं गार्हस्थ्यानां पितरः भविष्यथ।' येषां तेषां मुखानि ऊर्ध्वाणि, ते 'नान्दीमुखाः पितरः' इति विख्याताः; तान् श्रेयस्कामैः कर्मसु सदा पूजयितव्यान्। ये द्विजाः अग्निहोत्रिणः, ते नित्यनैमित्तिककाम्यैः पिण्डदानेन च तान् तर्पयन्ति। क्षत्रियाश्च बाह्यवस्त्रसंवृताः तान् तर्पयन्ति; ये घृतपायिनः, तान् जनाः सदा पूजयन्ति। शूद्राः ब्राह्मणानां अनुमत्यैव स्वपितॄन् विधिवत् पूजयन्ति, मन्त्रकर्मवर्जितेन। ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः अनग्निहोत्रिणः, ते गृहाग्निसमीपे काले पितॄन् पूजयन्ति। एवं पूजिताः पितरः इच्छितफलदाः भवन्ति— आयुः, कीर्तिः, वित्तं, पुत्राः, विद्या, कुलं, स्मृतिश्च। एवमुक्त्वा ब्रह्मा तेषां दक्षिणायनमार्गं स्थापयामास। पश्चात् मौनं कृत्वा प्रजाः ससर्ज; पितरः ऊचुः— 'भगवन्, जीविकामार्गं प्रयच्छ, येन सुखं प्राप्नुयाम।' ब्रह्मा उवाच— 'अमावास्या तु भवतः; तस्मिन् दिने, मनुष्यैः कुसतिलोदकेन तर्पिताः, परमं तृप्तिम् आप्नुथ।' तस्मिन् दिने, उपवासपूर्वकं श्रद्धया तिलदानं कृत्वा, पितरः परमं तृप्तिम् आप्नुवन्ति, शीघ्रं च वरं प्रयच्छन्ति। ततः महातपाः कथयति— "अत्रिः ब्रह्मणः मानसः पुत्रः, महान् ऋषिः, तस्य पुत्रः सोमः, यः दक्षस्य जामाता अभवत्। दक्षस्य सप्तविंशतिः कन्याः विख्याताः, ताः सोमस्य भार्याः, तासु रोहिणी श्रेष्ठा। सोमः केवलं तस्यां एव रमते, अन्यासु न; ताः अन्याः सर्वाः समेता, समान्यभावात् दक्षाय निवेदयन्। दक्षः अपि पुनः पुनः आगत्य, सोमं सम्यग्वर्तितुम् उपदिदेश, सः तु न समं व्यवहारं चकार; तदा दक्षः तम् शशाङ्कं शप्तवान्— 'गोप्यस्व' इति। शप्तः सः सोमः शरीरे त्यक्तुम् उद्यतः, तदा सोमः उवाच— 'एवं तेऽपि भवतु; बहुप्रजः सन् त्वं चैतन्यब्रह्मशरीरं त्यक्ष्यसि।'" एवं पुरावृत्तं देवर्षिपितृणां चरितं पवित्रं श्रुत्वा, धर्मार्थकाममोक्षलाभो भवति।