स महातपस्वी तपः कुर्वन् ख्यातिम् अवाप्तवान्, प्राचीनः जातः, रजस्तमसोः रहितः, वरदः, वरार्हः, आशिषां दाता, बलवान्, श्यामलारुणवर्णः, कपिललोचनः च। स क्रन्दन् स्थितः; तं ब्रह्मा प्रोवाच—"मा रुद," इति। तेन सः रुद्रः अभवत्, प्राचीनः च। ब्रह्मा तम् अवदत्—"बहुरूपां सृष्टिं प्रवर्तय, त्वं समर्थः, महाबाहो।" एवं उक्ते, सः त्वरितम् आपः प्रविवेश; तदा स्वयम्भूता दक्षः सृष्टः। तस्मिन्नेव काले ब्रह्मणः मानसजाः उत्तमा देवाः काष्ठे सृष्टिं प्रवर्द्धयन्। तस्यां विस्तृते सृष्टौ, देवेश, पितामहस्य परमं यज्ञं कृतवन्तः। तदा रुद्रः, आप्सु निमग्नः, देवसृष्ट्यर्थम् जगद् उत्सृज्य स्थितवान्। स यज्ञं प्रावर्तयत्; तदा देवाः, सिद्धाः, यक्षाः च समागच्छन्। किन्तु सः कोपवशं गतः। तस्य ज्वलितकोपं चिन्तयन्, मनसा विचारयामास—"कः मोहात् मम अतिवर्त्य जगत् सृष्टवान्?" इति। सः "ह, हे" इत्युक्त्वा रुदन्, तस्य मुखात् ज्वलनशिखाः निर्गताः; तदा पिशाचानां, वेतालानां, भूतानां, योगिगणानां च समूहम् उत्पन्नम्। तेन आकृष्टाः आकाशः, पृथिवी, दिशः, लोकाः च सर्वे तैः पूर्णाः। तदा स सर्वज्ञः रुद्रः चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमितं धनुः निर्मितवान्। कोपात् त्रिवलयितां ज्यान् कृत्वा दिव्यं धनुः समादाय, सः पूष्णः दन्तान्, भगस्य नेत्रे, क्रतोः शिश्नं च अपातयत्। तदा स याजकः, तस्य बीजं विदारितम्, वायुवत् यज्ञस्थलात् निर्गतः, प्राणधारां वहन्। सर्वे देवाः पशुपतिम् उपगम्य, भवाय प्रणतिम् अकरोत्। तत्र आगतं पितामहः ब्रह्मा हृष्टचित्तः भवम् आलिङ्ग्य, भक्तिपरान् देवगणान् सह, देवेशं निरीक्ष्य उवाच—"बलिन्, अन्तरज्ञानं विद्धि।" रुद्रः उवाच—"त्वया पूर्वं मया सृष्टः, किन्तु एतेषु यज्ञेषु मम भागः कुतः न दत्तः? अनेन कारणेन, देवेश, यज्ञसम्भूताः एते देवाः मोहात् कोपविक्षिप्ताः जाताः।" ब्रह्मा उवाच—"देवाः, ज्ञानार्थं शम्भुम् स्तुतिभिः स्तुत्वा, असुराः अपि; यस्य प्रसादात् भगवतः रुद्रस्य, तस्मै सर्वज्ञता, तृप्तिफलम् च लभ्यते।" एवं ब्रह्मणः उक्त्वा, देवाः महात्मानं रुद्रं स्तुत्वा ऊचुः—"देवाधिदेवाय नमः, त्रिनेत्राय महात्मने, रक्तकपिललोचनाय, जटामुकुटधारिणे नमः।" "भूतगणयुताय, महाभुजगोपवीतिने, विशालमुखाय, भीषणहासाय, जटाधराय, स्थाणवे नमः।" "पूष्णो दन्तविध्वंसिने, भगनेत्रहराय, भविष्यद्वृषाङ्काय, प्रजापतये नमः।" "त्रिपुरविनाशिने, अन्धकासुरघ्नाय, कैलासश्रेष्ठनिवासिने, गजचर्माम्बराय नमः।" "पुनः पुनः विकटजटाय, भैरवाय, दहनाग्निसमानरूपाय, चन्द्रशेखराय नमः।" "परमेश्वराय, भविष्यद्कपालिने, व्रतधारिणे, दारुवनदाहिने, तीक्ष्णशूलधारिणे नमः।" "भुजङ्गकंकणाय, नीलकण्ठाय, त्रिशूलधारिणे, दण्डधराय, वडवानलमुखाय नमः।" "वेदान्तवेद्याय, यज्ञमूर्तये, दक्षयज्ञविनाशिने, लोकभीषणाय नमः।" "जगन्नाथाय, देवाय, शिवाय, शम्भवे, भवाय, जटाधराय, उग्राय, महादेवाय नमः।" एवं स्तुतः देवैः शम्भुः, नित्यः महाधनुर्धरः, उवाच—"देवाः, अहम् एव देवेशः। किं करवाणि, ब्रूत।" देवाः ऊचुः—"भव, अस्मभ्यं वेदान्, शास्त्राणि, विज्ञानं च शीघ्रं प्रयच्छ; यज्ञस्य रहस्यं च प्रकाशय, यदि त्वं तुष्टः असि, प्रभो।" महादेवः उवाच—"यूयं सर्वे मम पशवः भविष्यथ; अहं भवामि पशुपतिः; एवं मोक्षं प्राप्स्यथ।" देवाः "एवं अस्तु" इति ऊचुः; तस्मात् सः पशुपतिः अभवत्। ततः ब्रह्मा हृष्टचित्तः पशुपतिम् अवदत्—"देवेश, चतुर्दशी तव भविष्यति, न संशयः।" तस्यां चतुर्दश्यां, ये त्वां श्रद्धया पूजयन्ति, उपवास्य, ततो द्विजैः सह गोधूमभोजनं कुर्वन्तु। एवं तदा उपवासी रुद्रः, ब्रह्मणः—अव्यक्तसम्भूतस्य—कृपया, भगपूष्णोः यज्ञात् दन्तं, नेत्रे, फलं च, तथा देवेषु सर्वं विज्ञानं च प्राप्तवान्। एवं रुद्रस्य उत्पत्तिः प्राचीनकाले ब्रह्मणः समुत्पन्ना; अनेनैव विधिना सः देवेशः इति प्रसिद्धः। यः प्रातः सञ्जातः, प्रतिदिनं एतत् शृणोति, सः सर्वपापैः विमुक्तः रुद्रलोकं प्राप्नोति। एवं महातपस्वी उवाच—"राजन्, पितॄणां उत्पत्तिम् आचक्षे। पुरा ब्रह्मा प्रजापतिः, नानाप्रजासृष्टिकामः—" सः समाधिना मनः समाहित्य, सर्वाणि सूक्ष्मभूतानि बहिः कृत्वा, सृष्टिकामः, परं ब्रह्म ध्यानम् अकार्षीत्। तदा परमेश्वरः आत्मनि संयोगं कृत्वा, तस्य शरीरेभ्यः सूक्ष्मभूतानि धूम्रवर्णरूपाणि निष्पेतुः। ते "पिबाम" इति उक्त्वा, देवांश्च "सोम" इति समाह्वयन्, ऊर्ध्वगमनकामाः, व्योम्नि स्थित्वा, तपः अचरन्। तान् आकस्मात् दृष्ट्वा, ब्रह्मा तान् ऊर्ध्वमुखान् समस्थितान् अवदत्—"यूयं सर्वगृहस्थपितरः भविष्यथ।" येषां तु मुखम् ऊर्ध्वम्, ते नन्दीमुखा पितरः इति प्रसिद्धाः; तान् सम्पत्तिकामैः कर्मसु शास्त्रविहितेन पूजनीयाः सदा। ये द्विजाः अग्निहोत्रिणः, ते तान् नित्यकर्म, नैमित्तिक, काम्य, पक्षिकर्मभिः तर्पयेत्। क्षत्रियाः तु बाह्यवस्त्रधारिणः, तान् तर्पयेत्; ये च घृतपायिनः, ते सदा पूजनीयाः। शूद्राः, ब्राह्मणानाम् अनुमत्यैव, स्वपितॄन् सम्यक् पूजयन्तु, किन्तु मन्त्रकर्मवर्जिताः। ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः अग्निहोत्रं न कुर्वन्ति, ते गृहाग्नेः समीपे, यथाकालं पितॄन् सदा पूजयन्तु। इति, महाराज, प्राचीनकाले ब्रह्मणः मनसः रुद्रस्य च पितॄणां च सृष्टिः सम्यग् प्रवृत्ता, यथाशास्त्रं पूज्या च।