देवैर् एवम् स्तुतः प्रजापतिः वृषरूपधारी, तेषां स्तुत्या तुष्टः, प्रशान्तचित्तः शान्तदृष्ट्या तान् अवलोकयामास। तं दृष्ट्वैव देवाः धर्मस्य दर्शनमात्रेण त्वरया संमोहात् विमुक्ताः, सत्यम् एव धर्मे प्रतिष्ठिताः अभवन्। तथैव असुराः अपि तद्वत्। तदा ब्रह्मा तं प्रोवाच—"अद्य प्रभृति त्रयोदशी तिथि धर्म तव पावनी स्यात्।" यः कश्चन तां तिथिम् उपोष्य त्वां सम्प्रपद्य, स्वपापानि संहृत्य यच्छति, तस्मात् पापानि विमुच्यन्ते, हे नर! चिरकालं धर्मस्येदम् अरण्यं त्वया व्याप्यते, अतः एष धर्मारण्य इति नाम्ना प्रसिद्धं भविष्यति। "चतुष्पाद्, त्रिपाद्, द्विपाद्, एकपाद् च त्वं, हे प्रभो, कृतादि युगानुसारं लोकेषु प्रसिद्धः। कर्मक्षेत्रे स्वर्गे च, यथायोग्यं प्रवृत्तः, स्वं धाम च जगत् पालय।" इत्युक्ते ब्रह्मा, देवासुरसंनिधौ, अदृश्यः अभूत्। देवाः च वृषेण सह शोकविनिर्मुक्ताः स्वधामानि जग्मुः। यः धर्मस्य उत्पत्तिकथां श्राद्धकाले पठति, त्रयोदश्यां क्षीरपायसेन पितॄन् यथाशक्ति तर्पयति, सः स्वर्गं गच्छति, देवानां संनिधिं प्राप्नोति। श्रीवराह उवाच—"ततः, राजन्, शृणु रुद्रस्य प्रथमतः जन्मकथाम्। सः महातपाः, तुष्टः, धर्मात्मा, क्षमावान्, घोरतेजाः मुनिः अभवत्। सः प्रजापतिरूपेण जातः, घोरतेजाः, परमज्ञानं तत्त्वं च प्राप्य, सृष्टिकामः, विश्वस्य विस्तारकाले कोपेन अतिव्याकुलः अभवत्। सः तपसा विश्रुतः, पुरातनः, रजस्तमसः रहितः, वरदः, वरार्हः, वरप्रदः, बलवान्, श्यामरक्तवर्णः, कपिललोचनः अभवत्। सः रुद्रः रुदन् ब्रह्मणाऽभिहितः—'मा रुद,' इति। तेन सः प्राचीनः अभवत्। 'बहुरूपां सृष्टिं कुरु, त्वं समर्थः' इत्युक्त्वा सः जलमध्यं विवेश। तदा आत्मनः दक्षं सृज्य, ब्रह्मणो मनसः उत्पन्नाः उत्तमाः देवाः सृष्टिं विस्तारयामासुः। तस्मिन्सृष्टिविस्तारे ब्रह्मणः परमयज्ञः कृतः। तदा रुद्रः, जलमग्नः, देवसृष्टिकांक्षया लोकं त्यक्तवान्। सः यज्ञं स्रष्टुम् आरब्धवान्। तत्र देवाः, सिद्धाः, यक्षाः उपजग्मुः, किन्तु सः कोपवशं गतः। 'मदतीत्यं सृष्ट्वा केन मूढेन इदं जगत्?' इति चिन्तयन्, 'ह ह' इति क्रोशन्, ज्वलज्ज्वालाः निर्गता, तत्र पिशाचाः, वेतालाः, भूतगणाः, योगिसंघाश्च उत्पन्नाः। तेन व्याप्ते आकाशपृथिव्यादिषु, सर्वदिक्, लोकासु, सर्वज्ञः सः चतुर्विंशद् हस्तमात्रं धनुः निर्माय, त्रिसूत्रं ज्यानिर्माणं कृत्वा, दिव्यं धनुः ज्यानि च गृहीत्वा, पूष्णः दन्तं, भगस्य नेत्रं, क्रतोर् अण्डं चोत्खातवान्। स याजकः, बीजच्छिन्नः, यज्ञस्थलात् वातवत् निर्गतः, प्राणधारां वहन्। सर्वे देवाः पशुपतिं प्रति गताः, सर्वे च भवम् प्रणम्य तस्थुः। तदा ब्रह्मा तत्र आगत्य हर्षेण भवम् आलिङ्ग्य, भक्तिपराण् देवान् च निरीक्ष्य, 'बलिन्, अन्तर्ज्ञानं विद्धि' इति प्रोवाच। रुद्रः उवाच—"त्वया पूर्वं सृष्टः, यज्ञेषु मम भागो न किमर्थम्? अतो देवगणा यज्ञोत्पन्नाः, मोहिताः, कोपवशीभूताः।" ब्रह्मा उवाच—"देवाः, शम्भुं स्तुतिभिः ज्ञानार्थं स्तुत्यन्तां, असुराः अपि। येन रुद्रः तुष्टः, तस्मै सर्वज्ञता, तुष्टिफलञ्च।" एवं ब्रह्मणोक्ताः देवाः तं महात्मानं स्तोतुं प्रारब्धाः। "देवातिदेवाय नमः, त्रिनेत्राय महात्मने, रक्तपीतलोचनाय, जटाधराय नमः। भूतप्रेतसेविताय, नागयज्ञोपवीताय, विकटहासमुखाय, जटिने, स्थाणवे नमः। पूष्णो दन्तच्छेदिने, भगनेत्रहराय, वृषध्वजाय, प्रजापतये नमः। त्रिपुरान्तकाय, अन्धकद्विषे, कैलासवासिने, गजचर्माम्बराय नमः। विकटजटिने, भैरवाय, ज्वलज्ज्वालाय, शशिशेखराय पुनः पुनः नमः। कपर्दिने, भिक्षाटनाय, व्रतधराय, दारुदाहिने, तीक्ष्णशूलधारिणे नमः। नागकङ्कणभूषिताय, नीलकण्ठाय, त्रिशूलपाणये, कालदण्डधराय, वडवानलमुखाय नमः। वेदान्तवेद्याय, यज्ञरूपाय, दक्षयज्ञविनाशिने, लोकभीषणाय नमः। विश्वनाथाय, शिवाय, शम्भवे, भवाय, जटिने, उग्राय, महादेवाय नमः।" एवं स्तुतः शम्भुः, शाश्वतो महाधनुर्धरः, उवाच—"देवाः, अहं देवाधिपः। किं कर्तव्यम् इति वदत।" देवाः ऊचुः—"भव, वेदान् शास्त्राणि च ज्ञानं च शीघ्रं ददातु; यज्ञस्य रहस्यं च प्रकाशय, यदि त्वं तुष्टः।" महादेवः उवाच—"सर्वे यूयं मम पशवः भविष्यथ; अहं पशुपतिः, एवं मोक्षं प्राप्स्यथ।" देवाः ऊचुः—"एवमेव।" तस्मात् सः पशुपतिः अभवत्। तदा ब्रह्मा हृष्टचित्तः पशुपतिं उवाच—"देवाधिप, चतुर्दशी तिथि निःसंशयं तव भविष्यति।" तस्यां तिथौ, ये श्रद्धया त्वां पूजयन्ति, उपोष्य, तदनन्तरं विप्रैः सह गोधूमभोजनं कुर्वन्ति। एवं तदा रुद्रः, उपोष्य, ब्रह्मणः—अव्यक्तसम्भूतस्य—यज्ञे भगपुष्णोर्दन्तनेत्रफलानि, ज्ञानं च देवेषु सम्पूर्णम् अलभत। एवं रुद्रस्य उत्पत्तिः प्राचीनकाले ब्रह्मणः अभवत्; तेन सः देवाधिपः इति प्रसिद्धः। यः प्रातःकाले उत्तिष्ठन्, प्रतिदिनं एतत् शृणोति, सः सर्वपापेभ्यः विमुक्तः रुद्रलोकं प्राप्नोति।