ब्राह्मणेषु भगवतः षड्विधं रूपं प्रतिष्ठितं, क्षत्रियेषु त्रिविधं, वैश्येषु द्विविधं, शूद्रेषु तु एकमेव; स भगवान् सर्वत्र, सर्वेषु पातालेषु, सर्वेषु द्वीपवर्षेषु च व्याप्य स्थितः। स धर्मः द्रव्यगुणकर्मजातिभिः चतुर्भिः पादैः समन्वितः, संहिताक्रमेण त्रिशृङ्गः इति मुनिभिः स्मृतः। एवं स आद्यः अनन्तः च ओंकारः द्विशीर्षा सप्तबाहुः त्रिधाबन्धनयुक्तः, ब्राह्मणेषु श्रेष्ठः, लोकपालकः च। तं धर्मं, पूर्वं सोमेन अद्भुतकर्मणा, भ्रातुः अङ्गिरसः भार्यां तारां हर्तुमिच्छता, पीडितम्। सोमस्य तस्य बलिनः क्रूरस्य च भीतः धर्मः घोरं घनं वनं प्रविश्य तत्र प्रविवेश। धर्मे गते, असुरपत्नीः सर्वाः धर्मविहीनाः सन्त्यज्य देवगृहाणि गन्तुमिच्छन्त्यः विचेरुः; असुराश्च अपि देवानां निवासेषु विचेरुः। एवं धर्मे विनष्टे, व्यवस्थायां च नष्टायां, सोमदोषेण कोपिताः देवासुराः स्त्रीणां निमित्तं विविधानि शस्त्राणि गृह्णन्तः समरं चक्रुः। तदा, क्रुद्धान् देवासुरान् पश्यन् नारदः प्रमुदितः पितरं ब्रह्माणं उपसृत्य तं जगाद। ततो ब्रह्मा, सर्वलोकपितामहः, हंसवाहनं समारुह्य, तान् निगृह्य, युद्धस्य हेतुमपृच्छत्। सर्वे सोमकारणमित्युक्त्वा, स्वपुत्रः धर्मः पीडितः वनं प्रविष्ट इति विज्ञाय, ब्रह्मा देवासुरैः सह तत्र शीघ्रं गतः। स देवैः सह धर्मं वृषरूपिणं, शशिसमप्रभं, विचरन्तं दृष्ट्वा, देवांश्च सम्बोधयामास। ब्रह्मा उवाच—"एष मे प्रथमो जातः पुत्रो धर्मः, सोमेन भ्रातृदारहर्तुमिच्छता महता पीडितः, महर्षे।" "अतः, देवासुरा, सर्वे तं प्रसादयन्तु, यथा युष्माकं स्थितिः समं भवेत्।" तदनन्तरं, ब्रह्मवचनात् तं पूर्णचन्द्रसदृशं धर्मं विज्ञाय, सर्वे प्रमुदिताः तम् ईश्वरं स्तोतुम् आरब्धाः। देवाः ऊचुः—"नमस्ते शशिसदृश! नमस्ते जगत्पते! दिव्यरूप, स्वर्गमार्गदर्शिन्, कर्ममार्गस्वरूप, व्याप्य विश्वं, पुनः पुनस्ते नमः।" "त्वया भूमिः रक्ष्यते, त्रयः लोका अपि केवलं त्वया; मनुष्यलोकः, तपोलोकः, सत्यलोकः अपि त्वया रक्ष्यन्ते।" "नास्ति किञ्चिद् जगति चराचरं त्वया विना; त्वद्विहीनं जगत् क्षणेन विनश्यति।" "त्वं सर्वभूतात्मा, पुण्यस्य सारः; रजोगुणेषु रजः, तमोगुणेषु तमः।" "त्वं चतुर्पाद् भगवन्, चतुःशृङ्ग, त्रिनेत्र, सप्तबाहु, त्रिबन्ध, वृषरूप—नमस्ते!" "त्वद्विहीनाः वयं सर्वे संमोहिताः; एतान् मोहितान् सत्पथं नय, त्वं हि नः परमं गतिः।" एवं स्तुतः धर्मः वृषरूपः प्रजापतिः प्रसन्नः, शान्तचित्तः, शान्तदृष्ट्या तान् अवलोकयामास। तं दृष्ट्वैव, देवाः धर्मदर्शनात् क्षणेन मोहात् विमुक्ताः, धर्मे स्थिराः अभवन्। तथैव असुराः अपि; तदा ब्रह्मा तम् उवाच—"अद्यारभ्य त्रयोदशी तव विशेषदिनं भवतु, धर्म!" "यः कश्चन तां त्रयोदशीं सम्यगुपोष्य त्वां प्रपद्यते, स पापानां समुच्चयात् विमुच्यते।" "यत् त्वया धर्मेणेदं वनं दीर्घकालं व्याप्य स्थितं, तस्मात् एतत् धर्मारण्यं नाम भविष्यति।" "त्वं चतुर्पाद्, त्रिपाद्, द्विपाद्, एकपाद् इति युगक्रमेण लोकेषु प्रसिद्धः; कर्मक्षेत्रे स्वर्गे च, यथायोग्यं स्थित्वा, स्वं स्थानं जगच्च रक्ष।" एवं उक्ते, ब्रह्मा सर्वदेवासुरसमक्षं अन्तर्धानम् अगच्छत्; देवाः च वृषभेन सह, शोकविवर्जिताः, स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। यः कश्चन धर्मोत्पत्तिकथां श्राद्धकाले पठति, यथाशक्ति क्षीरान्नेन पितॄन् त्रयोदश्याम् तर्पयति, स स्वर्गं गच्छति, देवैः सह संयोगं लभते। श्रीवराह उवाच—"ततः, राजन्, शृणु रुद्रस्य प्रथमोद्भवकथाम्। स तपस्वी, प्रसन्नः, धर्मात्मा, क्षमायुतः, घोरतेजाः ऋषिः आसीत्। स प्रजापतिरूपेण जातः, घोरतेजाः, परां विद्याम् अद्वैततत्त्वं च ज्ञात्वा, सृष्टिमिच्छन्, जगतो विस्तारकाले क्रोधेन कम्पितः।" स तपः कुर्वन्, प्रशस्तकीर्तिः, प्राचीनः, रजस्तमःवर्जितः, वरदः, वरार्हः, वरप्रदः, बलवान्, रक्ताङ्गः, कपिललोचनः। स रुद्रः, रुदन्, ब्रह्मणा प्रोक्तः—"मा रुदः, त्वं रुद्रः।" स एव प्राचीनः अभवत्। "सृष्टिं बहुरूपां सृज; त्वं समर्थः, महाबल।" एवमुक्तः, स तु सलिले निमग्नः; तस्यैव आत्मनः दक्षः सृष्टः। तस्मिन्नेव काले, ब्रह्मणः मानसाः श्रेष्ठदेवाः, दारुषु सृष्टिं विस्तारितवन्तः। तस्मिन्सृष्टिविस्तारे, देवेश, पितामहस्य परमं यज्ञं कृतवन्तः; तदा रुद्रः, सलिले निमग्नः, देवान् स्रष्टुमिच्छन्, जगदत्यजत्। स यज्ञं स्रष्टुम् आरब्धवान्; देवाः, सिद्धाः, यक्षाश्च तत्र आगच्छन्, स तु क्रोधवशं गतः। तेजोमयं तं क्रोधं चिन्तयन्, "कोऽयं मोहात् मदतीतः सृष्ट्वा जगत्?" इति मनसा विचिन्त्य, "ह हे" इत्युच्चार्य, ज्वलदग्निशिखा उत्पन्नाः, ततोऽल्पपिशाचवेतालभूतयोगिगणाः समुत्पन्नाः। तैः आकाशपृथिव्यादिदिशो लोकाश्च पूर्णाः; तदा सर्वज्ञः रुद्रः चतुर्विंशतियोजनमितं धनुः निर्मितवान्। क्रोधेन त्रिबन्धं ज्यानं कृत्वा, दिव्यं धनुः ज्यानं च गृहीत्वा, पूष्णः दन्तान्, भगस्य नेत्रे, क्रतुः शिश्नं च निष्पिपेष। स यजमानः, शुक्रम् आहतः, यज्ञस्थलात् वातवत् निर्गतः; सर्वे देवाः पशुपतिं समुपेत्य, भवाय प्रणिपेतुः। तत्र आगत्य, ब्रह्मा प्रमुदितः भवं देवांश्च आलिङ्ग्य, भक्तिपरिपूर्णान्, देवेशं निरीक्ष्य, "बलवन्, गुह्यविद्यां विद्धि" इति प्रोवाच।