ब्रह्मा, सृष्ट्यर्थं इच्छन्, तस्य मुखात् वायुः उत्पन्नः, तीव्रः शिलावर्षणः च अभवत्। तं ब्रह्मा निगृह्य, "शान्तः साकारः भव" इति उक्त्वा, तेन साकारत्वं प्राप्तम्। ततः ब्रह्मा, सर्वदेवानां धनं फलं च यत् अस्ति, तद् रक्ष, इत्येनं आदेशं दत्त्वा, "एतेन त्वं धनाध्यक्षः भव" इति नियुक्तवान्। तस्मै प्रसन्नः ब्रह्मा एकादशीव्रतम् ददौ—यः शुद्धः नियमितः च, तस्मिन्नेव दिने अनाग्निपाकं भोजनं करोति, तस्मै धनदः देवः शीघ्रं सर्वं ददाति; एष धनाध्यक्षरूपः सर्वपापनाशकः। यः श्रद्धया इदं शृणोति वा पठति, स सर्वकामान् प्राप्य स्वर्गलोकं गच्छति। महातपा आह—यत् मनुशब्देन कीर्त्यते, मनुत्वं च, तत्र विष्णुः आवश्यकतया साकारः अभवत्। नारायणः, परमात्परः देवः, सृष्ट्यर्थं चिन्तयामास। "मया एषा सृष्टिः कृताः, तस्य रक्षणं मया कर्तव्यम्। देहहीनस्य कर्म न शक्यते—अतः साकारं रूपं सृजामि, येन जगत् रक्षितुं शक्येत्।" इति निश्चित्य, तस्य पुरतः सृष्टिपूर्वं जातः साकारः पुरुषः प्रादुरभवत्। तं पुरुषं समुपस्थितं दृष्ट्वा नारायणः स्वशरीरात् तं त्रिलोकं प्रविशन्तं अपश्यत्। ततः भगवान् पूर्वं वरं स्मृत्वा, तस्य वाक्यगुणैः प्रसन्नः, पुनः वरं ददौ—"त्वं सर्वज्ञः सर्वकर्मकर्ता, सर्वलोकसम्मितः; त्रिलोकं प्रविश्य, नित्यः विष्णुः भव। देवकार्यं ब्रह्मकार्यं च त्वया सदा कर्तव्यम्; सर्वज्ञता अपि तवास्तु।" इति उक्त्वा, देवः स्वस्वरूपे स्थितः; विष्णुः भगवान् पूर्वसंकल्पं स्मृतवान्। ततः भगवान् महातपाः योगनिद्रां ध्यायन्, तस्यां इन्द्रियजन्य प्राणिनः च विषयान् स्थापयित्वा, परमं रूपं ध्यात्वा निद्रायाम् प्रविष्टः। तस्य शयनरूपात् उदरात् महत्पद्मं उत्पन्नम्, तत्र सप्तद्वीपसागरवनयुक्ता पृथिवी प्रकटिता। तस्य रूपस्य विस्तारः पातालपर्यन्तः, तस्य स्तम्भः पद्मनालः, पद्मकोषे मेरुः स्थितः, तस्य मध्ये ब्रह्मलोकः। एवं तद्रूपस्य परमकारणं दृष्ट्वा, तन्निर्वासितवायुः समतुल्यं वायुः सृजितवान्। भगवान् उक्तवान्—"एष शङ्खः अविद्यानिर्दारणाय धारय; अस्य भ्रमच्छेदाय। असि अपि तव हस्ते सदा अविद्यानाशाय अस्तु।" "एष कालचक्रः घोरः धारय, अच्युत; धर्मद्विपविनाशाय गदा अपि धारय, केशव।" "माल्यं, प्राणिमाता, सदा ग्रीवायां भवतु; श्रीवत्सः कौस्तुभः च, शशिसूर्यसदृशौ, तव वपुषि विराजन्तु।" "वायुः तव गतिर्भवतु, वीर; गरुडः तव वाहनः, यथा कीर्तितम्; लक्ष्मीः, त्रिलोकविहारिणी देवी, तव शरणं सदा भवतु; एकादशी तव तिथिर्भवतु, सा यथाकामं रूपं धारयतु।" "यः एकादशीदिने घृतं भक्षयति, अल्पश्रद्धया अपि, नरः वा नारी वा, स विशेषतः स्वर्गवासं प्राप्नोति।" एष विष्णुः, यथा वर्णितः, देवादिदानवदेहविनाशरक्षणाय रूपाणि धारयति, स्वात् अन्यान् च सृजति। सर्वयुगेषु एष सर्वव्यापी पुरुषः वेदान्ते प्रतिपाद्यते; अल्पबुद्धिभिः कदापि मानवः न कथनीयः। यः विष्णुसृष्टिकथां शृणोति, पापनाशिनीं, स लोके कीर्तिं प्राप्य स्वर्गे सम्मानितः भवति। पूर्वं ब्रह्मा, अक्षरः शुद्धः च, परमः परमात्परः च, सृष्ट्यर्थं प्रजाः सृजितुम् इच्छन्, तेषां रक्षणं अपि चिन्तयामास। तस्य चिन्तयतः, तस्य शरीरात् दक्षिणतः, श्वेतकुण्डलमाल्यलेपनयुक्तः पुरुषः प्रादुरभवत्। तं दृष्ट्वा, भगवान् उक्तवान्—"उत्तम पुरुष, वृषरूपेण चतुर्भुजः प्रजाः रक्ष, जगति ज्येष्ठः भव।" इति। स च कृतयुगे चतुर्भुजः स्थितः; त्रेतायुगे त्रिभुजः; द्वापरे द्विभुजः; कलियुगे एकभुजः धर्मः प्रजाः रक्षति। ब्राह्मणेषु षड्रूपः, क्षत्रियेषु त्रिरूपः, वैश्येषु द्विरूपः, शूद्रेषु एकरूपः; भगवान् सर्वत्र, पातालेषु, द्वीपेषु, प्रदेशेषु च व्याप्य स्थितः। स चतुर्भुजः, द्रव्यगुणकर्मजातिसंयुक्तः; संहितानुक्रमेण त्रिशृङ्गः इति विज्ञायते। आद्यः अनन्तः ॐ, द्विशिरः सप्तहस्तः, त्रिबन्धनः, ब्राह्मणेषु मुख्यः, जगत् रक्षति। स धर्मः, पूर्वं सोमेन अद्भुतकर्मणा पीडितः, यः भ्रातुः अङ्गिरसस्य पत्नी तारा हर्तुम् इच्छन्। तस्य भीतः धर्मः घोरं वनं प्रविष्टः। तस्य गमनात्, असुरपत्न्यः धर्मरहिताः, देवगृहं हर्तुम् इच्छन्त्यः, विचरन्ति; असुराः अपि देवगृहेषु विचरन्ति। एवं धर्मनाशे, व्यवस्था नष्टा, देवासुराः सोमदोषात्, स्त्रीहेतोः, विविधानि आयुधानि गृहीत्वा युद्धाय प्रवृत्ताः। देवासुरयुद्धं दृष्ट्वा, नारदः, हृष्टः, पितरं ब्रह्माणं उपगम्य तं अपृच्छत्। तदा जगत्पितामहः हंसवाहनं आरूढः, तान् निगृह्य, युद्धहेतुम् अपृच्छत्। सर्वे सोमहेतोः युद्धमिति उक्तवन्तः; तदा स्वपुत्रः धर्मः पीडितः वनं गत्वा गूढः इति ज्ञात्वा...