वराहपुराणम्

ब्रह्मणः, योऽव्यक्तसमुत्पन्नः, तस्य दिवा सर्वेषां प्राणिनां देवानां च सृष्टिलयकालः सञ्जायते—नात्र किञ्चन संशयः। एषा हि दिव्या विधिना सर्वस्य विश्वस्य सृष्टिः, एषा एव मम स्वभावजा जन्म कथा या त्वया पृष्टा, राजन्। तस्मात् नारायणं चिन्तयन् अहं परं पदं प्राप्तवान्, राजेन्द्र; अतः त्वमपि विष्णवे भक्त्या समर्पयस्व मनः। अथ पृथिव्युवाच—सः नारायणः, परमः नित्यात्मा, भगवन्, सत्यमाख्याहि—किं सः सर्वात्मना पूजनीयः वा न वा? श्रीवराहः प्रत्युवाच—मत्स्यकूर्मवराहनरसिंहवामनरामरामकृष्णबुद्धकल्किनामानि तस्य दश रूपाणि। एतानि तस्य रूपाणि, प्रजाधारिणि, तं द्रष्टुकामानां पन्थानः इव वर्ण्यन्ते, दीप्यमानानि। तु तस्य परमं रूपं देवा अपि न पश्यन्ति; ते हि अस्मदादिरूपैः आत्मानं पूरयन्तः बलं लभन्ते। ब्रह्मा भगवत्स्वरूपेण, तथा रजस्तमसाभ्यां, विश्वं स्थित्यर्थं स्थापयति सञ्चालयति च। त्वमेव, गिरिधारिणि, प्रभोः प्रथमं रूपं; द्वितीयं जलं, तृतीयं चाग्निः स्मृतः। चतुर्थं वायोरूपं, पञ्चमं चाकाशरूपं; एतानि तस्य रूपाणि, क्षेत्रज्ञः मम बुद्धिः। एवं त्रीणि रूपाणि च एतानि अष्ट रूपाणि तस्यैव। सर्वं जगदिदं नारायणेन व्याप्यते; एतत्ते कथितं, देवि—किं पुनरन्यद् इच्छसि श्रोतुम्? पृथिव्युवाच—एवं नारदेन उक्ते किमकरोत् राजा प्रियेव्रतः? भगवन्, कृपया तत् सत्यमाख्याहि। श्रीवराहः प्रत्युवाच—सः प्रियेव्रतः, नारदवाक्याद्भूतः, त्वां सप्तधा विभज्य पुत्रेभ्यः दत्तवान्, तपश्चकार। सः स्वयम्भुवः, नारायणमयमुत्तमं ब्रह्म जपन्, तुष्टचित्तः परां गतिं प्राप्तवान्। शृणु, सुन्दरी, परमेष्ठिनः अन्यां कथां, यदा कश्चिद्राजा पुरा तस्य पूजार्थं यत्नं चकार। अत्रासीत् राजा अर्वाचीनः अश्वशिरा नाम, परमधार्मिकः, अश्वमेधं कृत्वा बहुदानानि दत्तवान्। यज्ञावसाने स्नात्वा, ब्राह्मणैः परिवृतः, सः राजर्षिः उपविष्टः आसीत्; तदा योगिश्रेष्ठः कपिलः तेजस्वी, जैगीषव्यः च योगिनां राजा, आगच्छतुः। ततः राजा शीघ्रं उत्थाय, नृपश्रेष्ठः, परममुदितः स्वागतक्रियाः चकार। तौ सत्कृत्य उपविष्टौ दृष्ट्वा, स राजा, महाबलः, तौ योगविद्यायुक्तौ स्वयमेव आगतौ पप्रच्छ। 'भगवन्तौ, पुरुषश्रेष्ठौ, अहं पृच्छामि—कथं हरिं, परं नारायणं, पूजयेत्?' इति। ऋषी ऊचतुः—'राजन्, यं त्वं नारायणं गुरुम् आह्वयसि, आवामेव नारायणौ, त्वत्समीपं साक्षात् आगतौ।' अश्वशिरा उवाच—'युवां सिद्धब्राह्मणौ, तपसा शुद्धौ, पापमुक्तौ; कथं नारायणौ इति वदथः? एषा वाणी विचित्रा।' जनार्दनः शङ्खचक्रगदाधरः, पीताम्बरधारी, गरुडारूढः, सः महादेवः; कः तस्मै तुल्यः पृथिव्यां? राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तौ ब्राह्मणौ, व्रतरतौ, हसन्तौ ऊचतु—'पश्य विष्णुम्, राजन्।' एवं उक्त्वा, कपिलः स्वयमेव विष्णुः अभवत्, जैगीषव्यः तत्क्षणाद् गरुडः अभवत्। तदा तस्मिन् क्षणे, राजसभायां, नित्यं नारायणं गरुडारूढं दृष्ट्वा विस्मयध्वनयः समुत्पेतुः। राजा श्रीमान् अञ्जलिं कृत्वा, सादरं प्राह—'शान्तिं कुरुतं, मुनिवरौ; अयं न विष्णुः यथा प्रसिद्धः। यस्य नाभिकमले ब्रह्मा जातः, ब्रह्मणः रुद्रः; सः विष्णुः परमेश्वरः।' राज्ञः वचनं श्रुत्वा, तौ द्वौ महर्षी उत्तमं योगमायां चकारतुः। कपिलः पद्मनाभः अभवत्, जैगीषव्यः प्रजापतिः; सः पद्मे उपविष्टः बभासे, तस्य अङ्के बालकः अपि आसीत्। राजा रक्तलोचनं, कालाग्निसदृशं तेजस्विनं बालकं अपश्यत्; एवं योगिनो मायया जगन्नाथः प्रकटते। हरिः, विभुः, सर्वगतः, सदा एवं अस्ति इति राजा उवाच। ततः राज्ञः वाक्यान्ते, सभायाम्, मक्षिका, यूका, कृमयः, भ्रमराः, पक्षिणः, सर्पाः च प्रादुरभवन्। अश्वा, गावः, गजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, शृगालाः, मृगाः, अन्ये च पशवः, गृह्यवन्यकृमयः च, कोटिशः, राजमहालये दृष्टाः, सर्वे प्राणिरूपिणः। तं प्राणिसमूहं दृष्ट्वा, राजा विस्मितः अभवत्; किमेतदिति चिन्तयन्, जैगीषव्यकपिलयोः महत्त्वं अवगच्छत्। तदा राजा अश्वशिरा, अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या तौ द्वौ ब्राह्मणौ पप्रच्छ—'किमेतत्, द्विजोत्तमौ?' तौ ब्राह्मणौ ऊचतुः—'त्वया पृष्टं, राजन, कथं विष्णुः अत्र पूज्यः प्राप्यश्च, अतः एषा प्रदर्शिता, महाराज।' एतानि सर्वज्ञस्य गुणाः, राजन्, दर्शितानि; सः नारायणः सर्वज्ञः, इच्छया रूपं धारयति। सः, सौम्यः, क्वचित् स्थितः, पूजया प्राप्यः मनुष्यैः इति कथ्यते; तस्य वाक्यानि अर्थवन्ति। परं तु आत्मा, जगत्पतिर्हि, सर्वदेहेषु वसति; भक्त्या स्वदेहे एव दृश्यते, न तु एकत्र confined भवति। एवं, राजेन्द्र, परमात्मनः एषः रूपः दर्शितः, यथा ते श्रद्धा जायेत; एवं विष्णुः, सर्वव्यापी, तव स्वदेहे अपि विराजते, नराधिप।