सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा, दिशां पालकान् सृष्ट्वा, ताः कन्याः पुनः आहूय स्वयम् सर्वेषां प्रपितामहः सन् तेषां विवाहान् सम्यक् व्यवस्थितवान्। सः एकां कन्यां इन्द्राय, अपरां अग्नये, अन्यां यमाय, ततो निरृतये, अपरां महात्मने वरुणाय च दत्तवान्। वायवे, कुबेराय, ईशानाय च अन्याः कन्याः दत्ताः, भगवतः ब्रह्मणः स्वयम् ऊर्ध्वदिशा नियुक्ता, शेषाय च अधोदिशः समर्पिता। एवं ताः कन्याः दत्त्वा, ब्रह्मा दिशासु पुनः एकादशमीं तिथिम् अयोजनयत्, या स्वपतिसम्बद्धनाम्नी दधोदनं प्रियं तासां भोजनम् अभवत्। तदा प्रभृति, ताः देव्योऽपि इन्द्रादिभिः सह ख्याताः अभवन्, दशमी तिथिः तासां विशेषतः प्रिया जाता। यः कश्चित् नियम्य दधोदनं तस्मिन् दिने भुङ्क्ते, तस्य पापानि ताः देव्यो दिवसाद् दिवसं नाशयन्ति। यः एकचित्तः एतां दिशाजननकथां शृणोति, स निःसंशयं ब्रह्मलोकस्थिरत्वं प्राप्नोति। अथ महातपाः प्रोवाच— धनाध्यक्षस्यान्यदपि जन्म शृणु, यत् पापनाशनं, यथा वायुः देहे स्थित्वा धनदः अभवत्। यत्र प्रथमे देहे वायुः प्रविष्टः, तद् देहधारणं क्षेत्रपालदेवतारूपेण नियोजितम्। तत्र वायोर् देहधारणस्य उत्पत्तिं ख्यात्यर्थं कथयामि, शृणु। ब्रह्मणः मुखात् सृष्टिकामस्य वायुः उत्पन्नः, तीव्रः च शर्करावृष्टिकरः। ब्रह्मा तम् अवरुध्य उवाच— “देहवान् शान्तः भव” इति, तेन सः देहवान् अभवत्। सर्वेषां देवतानां यत् धनं फलं च, तत् सर्वम् रक्ष—एवं ब्रह्मणः आज्ञया सः धनाध्यक्षः अभवत्। तस्मै ब्रह्मा प्रसन्नः एकादशीव्रतं दत्तवान्; यः नियम्य शुचिः तस्मिन् दिने अनपाकं भक्षयति, तस्मै धनदः देवः शीघ्रं सर्वं ददाति। एष धनाध्यक्षरूपः सर्वपापनाशनः। यः श्रद्धया शृणोति वा पठति, सः सर्वकामान् प्राप्य स्वर्गलोकं गच्छति। पुनः महातपाः अवदत्— यत् मनुरिति कीर्तितं, मनुत्वं च, तत्र विष्णुः स्वयम् अवतीर्णः। सः नारायणः, परमः परमात्, सृष्ट्यर्थं चिन्तां चकार। “मया एष सृष्टिः कृतः, मया एव रक्षितव्या; क्रियायाः अनुष्ठानं देहवता विना न शक्यते—अतः अहं देहवन्तं रूपं सृजामि, येन इयं जगति रक्षितुं शक्यते” इति। एवं चिन्तयतः तस्य दृढनिश्चयस्य समक्षं एकः देहवान् पुरुषः सृष्टिपूर्वं प्रादुरभवत्। सः पुरुषः तं समक्षं स्थित्वा, नारायणः स्वदेहात् तम् त्रिषु लोकेषु प्रविशन्तं ददर्श। तदा भगवान् प्राचीनं वरं स्मृत्वा, तस्य वाक्चेष्टादिभिः तुष्टः पुनः तम् वरं दत्तवान्। “त्वं सर्वज्ञः, सर्वकर्मकृत्, सर्वलोकसम्मितः; त्वं त्रिलोक्यां प्रविष्टः, अतः त्वं विष्णुः सनातनः भव। देवकार्यं ब्रह्मकार्यं च त्वया सदा कर्तव्यम्; सर्वज्ञता अपि ते स्यात्—न संशयः।” इति उक्त्वा देवः स्वस्वरूपे स्थितः, विष्णुः भगवाञ्च पूर्वसंकल्पं स्मृत्वा। तदा भगवाञ् योगनिद्रां चिन्तयन्, तस्यां च इन्द्रियजन्यभूतान् स्थापयित्वा, परं स्वरूपं ध्यात्वा निद्रां प्रविष्टः। तस्य निद्रायाः स्थितेः उदरात् महत् पद्मं समुद्भूतम्, यस्मिन् सप्तद्वीपवनसागरयुक्ता पृथिवी प्रादुरभवत्। तस्य रूपस्य विस्तारः अधस्तात् पातालपर्यन्तं स्थितः, तस्य पद्मस्य नालः आधारः, तस्य कर्णिकायां मेरुः स्थितः, मध्ये ब्रह्मणः स्थानम्। तद्रूपस्य परमोत्पत्तिं दृष्ट्वा, तस्मिन् देहे स्थितः वायुः मुक्तः, सः समं वायुम् सृष्टवान्। ततः उक्तम्— “एष शङ्खः, अज्ञानविजयचिह्नः, मोहच्छेदाय धार्यताम्; खड्गः अपि अज्ञाननाशाय ते हस्ते सदा अस्तु। कालचक्रं घोरं धारय, अच्युत; धर्मद्विपविनाशाय गदां च, केशव। माल्यं, भूतजननी, सदा ग्रीवायाम् अस्तु; श्रीवत्सकौस्तुभरत्नानि चन्द्रसूर्यसमप्रभे त्वयि सदा शोभेयाताम्। वायुः गतिः, गरुडः वाहनं, लक्ष्मीः त्रैलोक्यविहारिणी शरणं सदा अस्तु; द्वादशी तिथिः तव, सा च यथाकामं रूपं धारयतु। यः द्वादश्यां स्नेहं भुङ्क्ते, स्त्री वा पुरुषः वा, सः स्वर्गवासं प्राप्नोति।” एवं विष्णुः, यथा श्रुतं, देवदानवशरीराणां संहाररक्षणाय रूपाणि गृह्णाति, स्वयमेव अन्यान् सृजति। सर्वत्र, सर्वयुगेषु, एषः पुरुषः वेदान्ते प्रतिपाद्यते; तम् अल्पबुद्धिभिः न कदापि मानुषवत् वक्तव्यम्। यः विष्णोः सृष्टिकथां पापनाशिनीं शृणोति, सः लोके कीर्तिं प्राप्य स्वर्गे च पूज्यते। पूर्वं, ब्रह्मा, अक्षरः, शुद्धः, परमः, परमात्परः, सृष्ट्यर्थं सत्त्वानां रक्षणमपि चिन्तितवान्। तस्य मनसि स्थितस्य, तस्य देहात् दक्षिणतो भागात् एकः पुरुषः प्रादुरभूत्, यः श्वेतकुण्डलमाल्यलेपनभूषितः। तं दृष्ट्वा, भगवान् उक्तवान्—“त्वं वृषरूपेण, चतुर्भुजः सन्, एतान् प्रजाः रक्ष, लोके ज्येष्ठः भव।” सः पुरुषः कृतयुगे चतुर्भुजः स्थितः, तेतायां त्रिभुजः, द्वापरे द्विभुजः, कलियुगे चैकपादः सन् भगवान् प्रजाः रक्षति। एवं महात्मनां देवतानां सृष्टिप्रकरणम्, तेषां व्रतानां माहात्म्यं, विष्णोः अवतारकारणं, योगनिद्रायाः महिमा, ब्रह्मणः संरक्षणविधिं च, एकस्मिन्नेव प्रवाहेण श्रुतम्।