प्रजापालः उवाच— हे द्विजश्रेष्ठ! स इन्द्रेण कथं विप्रलभ्यते स्म? तेन किमर्थं शक्रवधकाम्यया तादृशं व्रतम् आरब्धम्? महातपाः उवाच— हे द्विज! अस्य पूर्वजन्मनि तस्य पुत्रः त्वष्टा नाम अभवत्, महाबलसम्पन्नः, सर्वशस्त्रैः अभेद्यः, यः जलफेनस्य प्रहारेण विनष्टः। स जलफेनविघातेन तत्र नष्टः; पुनः ब्रह्मवंशसमुद्भवः स सिन्धुद्वीप इति ख्यातोऽभवत्। सः इन्द्रस्य वैरं स्मरन्, अतितीव्रं परं तपः उपनिन्ये। दीर्घकालानन्तरं शुभा वेत्रवती नदी, मनुष्यरूपिण्याः शोभया भूषिताङ्गी, तत्र तस्य राज्ञः परमं तपः कुर्वतः स्थले आगता। तां सौन्दर्यसमन्वितां दृष्ट्वा, राजा कोपसमाकुलचित्तः इदं वचनम् अब्रवीत्— “काऽसि त्वं, सुमध्येमे? सत्यं मे ब्रूहि, सुश्रोणि!” नदी उवाच— “अहं आपतिपतेः पत्नि, महात्मनः वरुणस्य। वेत्रवती नाम्ना पवित्रा; त्वां समभिलष्य अत्र आगता अस्मि। यः परदारकाम्यया तां भुङ्क्ते, स परित्याज्यः, पापात्मा, ब्रह्महत्यां लभते। एतत् ज्ञात्वा, महाबाहो! यथागतां मां गृहाण।” इति उक्त्वा, तया प्रेरितः स राजा कामवशात् ताम् उपभुक्तवान्। ततः क्षणेन, द्वादशसूर्यसमप्रभः पुत्रः तस्याम् उदपादि। वेत्रवत्या उदरे जातः स वैत्रासुरः इति प्रसिद्धः अभवत्— महाबलवान्, अतिवीर्यवान्, प्राग्ज्योतिषाधिपः अभवत्। कालान्तरे सः महायुवाऽभवत्, दृढसंकल्पः, महायोगबलसम्पन्नः, पृथिवीं विजित्य अधिरोहत्। सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं विजित्य, मेरुं पर्वतम् आरोहति। तत्र सः प्रथमं इन्द्रं, ततः अग्निं, यमं, निरृतिं, वरुणं, वायुम्, कुबेरं, अन्ते ईश्वरं च विजित्य स्थितवान्। इन्द्रः पराजितः अग्निम् आश्रित्य गतः; अग्निः पराजितः यमम् अगच्छत्; यमः निरृतिम् उपससार; निरृतिः वरुणम् अगच्छत्। ततः वरुणः इन्द्रादिभिः सह वायुम् उपगम्य, वायुः कुबेरं सह सर्वैः देवैः अगच्छत्। कुबेरः मित्रेण ईश्वरैः सह, सर्वैः देवैः सह निर्गतः। स तु दैत्यः, बलमदेन पूर्णः, गदां गृहित्वा शिवारण्यं प्रति धावन्। शिवः तं दुर्जयं ज्ञात्वा, देवैः सह गुह्यनगरीं ययौ, या ब्रह्मादिभिः पुण्यैः देवैः सिद्धैश्च पूजिता। तत्र ब्रह्मा, जगत्कर्ता, विष्णुपादोद्भूततोयमध्ये, व्योम्नि स्थितः, शुद्धतोयमध्ये गायत्रीं मन्त्रम् उच्चारयन्, क्षेत्रज्ञां देवीं आह्वयन् स्थितः। तदा देवाः उच्चैः शब्दम् अकुर्वन्— “पाहि प्रजापते! पाहि सर्वान् देवान्, ऋषीन्, पितॄंश्च! असुरभीतेः त्रातुम् इति।” एवं ब्रह्मणा उक्तः, स देवसंघं दृष्ट्वा चिन्तयामास— “एष लोकः भगवन्मायेयः व्याप्यते; अत्र नासुरा न देवा अस्ति— किमेतन्माया?” इति। एवं चिन्तयतः तस्य देहात् एक कन्या प्रादुरभूत्— श्वेतवासिनी, माल्यातपत्रवदनाङ्गना, अष्टभुजा, दिव्यायुधधारिणी। सा चक्रं, शङ्खं, गदां, पाशं, खड्गं, घंटां, धनुः, अन्यानि च आयुधानि धारयन्ती, पार्श्वे तूणीरं बिभ्रती, तोयात् निर्गता। सा महादेवी, सिंहवाहनवेगेन, एकैव बहुरूपिणी, सर्वान् असुरान् समरे सम्यक् समरेण जघान। सहस्रदिव्यवर्षाणि सा देवीं आयुधैः महाबलिनं असुरं समरे सम्यग्युद्धम् अकरोत्; नियतवेलायाम्, देवी वैत्रासुरं रणाङ्गणे निहत्य, देवसेनायाम् महान् नादः उत्पन्नः। वैत्रासुरे भयङ्करे निहते, सर्वे दिवौकसः प्रणम्य, “जय जय!” इति उच्चैः शंसन्तः, स्वयं प्रभुः तां स्तोतुम् आरभत। महेश्वरः उवाच— “जय जय ते, गायत्र्याः देवि! महामाये! पराशक्ते! महादेवि! महाभाग्ये! महाबले! महोत्सवे! दिव्यगन्धानुलेपाङ्गि, दिव्यायुधमाल्याभरणे, वेदमातः, नमोऽस्तु ते, महेश्वरि! त्र्यक्षरस्थे! त्रिषु लोकेषु स्थिते, त्रिगुणस्थे, त्र्यग्निस्थे, त्रिशूली, त्रिनेत्रे, भीमवदना, भीषणलोचने, पद्मासनसमुत्पन्ने, सरस्वति! नमोऽस्तु ते। पद्मलोचने! महामाये! सुधास्रवे! विश्वव्यापिनि! सर्वभूताधिपे! स्वाहा-स्वधाकाररूपिणि! मातः! पूर्णे! पूर्णचन्द्रप्रभे! तेजस्विनि! जगत्कारे! महाज्ञाने! पराविद्ये! महासुरविनाशिनि! महामेधासम्भवे! दुःखशून्ये! मृगव्याधि! धर्मः त्वं, महाभाग्ये! गीतिः त्वं, गोः त्वं, अक्षरा त्वं, बुद्धिः त्वं, श्रीः त्वं, ओंकाररूपिणि, सारस्थिता त्वं, सर्वभूतहिते, नमोऽस्तु ते, परमेश्वरि! एवं भगवता भवेन स्तुता, सा देवी देवैः अपि जयजयकारैः समभ्यनन्द्यत। यावत् चतुर्मुखः तत्र स्थितः, तावत् सा अपि तोयान्तरबाह्ये स्थितवती; तदा ब्रह्मा तां देव्या कृतं कार्यं दृष्ट्वा, भविष्यदर्थं वाक्यम् उवाच। ब्रह्मा उवाच— “एषा देवी शुभरूपा हिमवतः पर्वतम् आगच्छतु; यूयं सर्वे देवाः शीघ्रं तत्र गच्छन्तु, हृष्टाः भवन्तु। नवम्यां दिने एषा देवी सदा ध्यानपूर्वकं पूज्या; सा सर्वलोकानां वरप्रदा भविष्यति, न संशयः। यो वा स्त्री वा नरः नवम्यां दिनं कृतान्नं भुङ्क्ते, तस्य सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति। यः कश्चिद् एतां स्तुतिं, त्वया रचितां, महादेव, सायं प्रातः पठति, स देवीसम्प्रयुक्तः भविष्यति। हे देव! वरद! तम् सर्वोपद्रवात् त्रातुम् अर्हसि।” एवं उक्त्वा, ब्रह्मा पुनः देवीं प्रति वचनम् उवाच— “देवि! अन्यत् अपि महत् कार्यं त्वया अस्माकं कृते कर्तव्यम् अस्ति— महिषाख्यस्य असुरस्य भविष्ये वधः।” एवं उक्त्वा, हे राजन्! ब्रह्मा सर्वे च देवाः, यथागतं, तां देवीं हिमगिरौ संस्थाप्य जग्मुः। सा हर्षेण संस्थिता इति कारणात् नन्दा इति प्रसिद्धा अभवत्। यः कश्चित् एतां देव्या उत्पत्तिकथां शृणोति वा पठति, स सर्वपापैः विमुक्तः परमां गतिम् आप्नोति।