देवाः तत्र दैत्यैः पराजिताः सन्तः, स्वयम् रुद्रः अन्धकासुरेण सह युद्धाय प्रवृत्तः। तत्र तयोः मध्ये महद् रोमाञ्चनं युद्धम् अभवत्। तत्र देवः रुद्रः तं दैत्यं त्रिशूलेन घोरतया ताडितवान्। यत्र यत्र अन्धकस्य रुधिरं भूमौ पतितम्, तत्र तत्र असंख्येयाः अन्ये अन्धकाः उत्पन्नाः, ते सर्वे भयङ्कराः च बहवः आसन्। एवं महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, रुद्रः अन्धकं त्रिशूलेन विव्याध, युद्धभूमौ तम् उपरि त्रिशूलस्य अग्रे स्थित्वा, परमेश्वरः नृत्यम् अकरोत्। ये अन्ये अन्धकाः तत्र उत्पन्नाः, ते सर्वे परमेश्वरनारायणस्य चक्रेण निहताः। पुनः पुनः त्रिशूलेन विदारितस्य अन्धकस्य रुधिरधाराभिः, हिमराशिभिः च, सततम् उत्पन्नं; तदा रुद्रः क्रोधेन पूर्णः अभवत्। तस्य मुखात् महाक्रोधेन ज्वाला निष्पन्ना। सा ज्वाला देवीरूपेण अभवत्, या योगिनां योगेश्वरी इति विख्याता। विष्णु, ब्रह्मा, कार्त्तिकेय, इन्द्र, यम, वराह, परमविष्णु इत्यादिभिः अपि स्वस्वरूपयुक्ता अन्याः अपि देव्यो निर्मिताः। तस्याः देवीस्य रूपं पातालोद्धारणाय विनिर्मितम्, सा महेश्वरी इति कथ्यते, राजन्—एते अष्टौ मातरः। यः हेतुः उक्तः, क्षेत्रज्ञेन निश्चितः, स देवतानां शरीरेभ्यः उत्पन्नः, स मया वर्णितः। कामः, क्रोधः, लोभः, मदः, मोहः पञ्चमः, मात्सर्यं षष्ठम्, मायैव सप्तमी, दुष्टता अष्टमी—एते अष्टौ मातरः विख्याता। कामः योगेश्वरी, क्रोधः महेश्वरी, लोभः वैष्णवी, मदः ब्राह्मी इति ज्ञेया। मोहः स्वयंभू, कौमारी मात्सर्यं, इन्द्रजा अपि मात्सर्या; यमदण्डधारिणी देवी माया, दुष्टता वराही—एवं ताः गण्यन्ते। एष कामादि-समूहः शरीरमध्ये एवं निरूपितः; यथा यथा ताः रूपं प्राप्नुवन्, तथा मया वर्णितम्। एताभिः देविभिः, यदा तस्य रुधिरं महता ह्रासम् आप, तदा दैत्यस्य माया विनष्टा, अन्धकः च सिद्धिं प्राप्तवान्; एतत् सर्वं तव उक्तं, आत्मज्ञानामृतं। यः प्रतिदिनं मातृणां शुभोत्पत्तिं शृणोति, तस्य सर्वत्र ताः रक्षणं कुर्वन्ति, राजन्, प्रतिदिनम्। यः मातृणां जन्म पठति, नरश्रेष्ठ, स सदा लोके पुण्यवान् भवति, शिवलोकं च गच्छति। अष्टमी तिथिः ताभ्यः ब्रह्मणा परमा दत्ता; यः भक्त्या ताः पूजयति, बिल्वपत्रं चाश्नाति, ताः तुष्टाः सदा तस्य कल्याणं स्वास्थ्यं च ददाति। अथ प्रजापालः पप्रच्छ—कथं माया उत्पन्ना? कथं दुर्गा, शुभा कात्यायनी, आदिक्षेत्रे स्थित्वा, सूक्ष्मा, पृथक् प्रकटिता? महातपाः उवाच—कदाचित् सिन्धुद्वीपः नाम राजा आसीत्, बलवान्, वीर्यवान्, वरुणस्य अंशः, वनं प्रविश्य तपश्चर्यायाम् आसक्तः। सः निश्चितवान्—मम पुत्रः शक्रवधाय जातः स्यात् इति; अतः सः महत्तपसा, स्वदेहं शोषयन्, स्थितवान्। पुनः प्रजापालः पप्रच्छ—किं शक्रेण तेन अपराधः कृतः, यः शक्रवधकामनया व्रतं कृतवान्? महातपाः उवाच—पूर्वजन्मनि तस्य पुत्रः त्वष्टा नाम, वीर्यशालीनां श्रेष्ठः, सर्वशस्त्रैः अभेद्यः, अम्भःफेननिहतः। अम्भःफेनघातेन सः तत्र मृतः; पुनः ब्रह्मवंशात् जातः सिन्धुद्वीपः अभवत्। इन्द्रद्वेषं स्मरन्, घोरं परमं तपः अकरोत्। कालेन शुभा वेत्रवती नदी, मानवाङ्गरूपिणी, भूषणैः शोभिता, तत्र तप्यमानस्य राज्ञः समीपम् आगता। तां दृष्ट्वा, सौन्दर्ययुक्तां, राजा, कोपसमन्वितचित्तः, उवाच—“काऽसि सुकेशिनी? सत्यम् आचक्ष्व सुन्दरि।” सा नदी प्रत्युवाच—“अहं जलाधिपस्य पत्नी, महात्मनः वरुणस्य। नाम्ना वेत्रवती, त्वां कामयन्ती समागतास्मि।” “योऽन्यस्य पत्न्यां रतिं कुर्यात्, स परित्याज्यः; स पापात्मा ब्रह्महत्या-दोषं प्राप्नोति। एतत् ज्ञात्वा, राजन्, माम् उपगच्छस्व।” इति उक्त्वा, राजा, कामवशात् तां उपभुक्तवान्। तत्क्षणात् तस्यां वेत्रवत्यां तेजस्वी पुत्रः जातः, द्वादशादित्यसमप्रभः। वेत्रवत्यां जातः, सः वैत्रासुरः इति विख्यातः, महाबलः, प्राज्योतिषाधिपः अभवत्। कालान्तरे, सः युवान्, स्थिरसंकल्पवान्, महायोगबलसम्पन्नः, पृथिवीं विजित्य। सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं जित्वा, मेरुं गच्छन्, तत्र आदौ इन्द्रं, ततः अग्निं, यमं, निरृतिं, वरुणं, वायुम्, कुबेरं, अन्ते ईश्वरं च विजित्य। इन्द्रः पराजितः अग्निं प्रपेदे; अग्निः पराजितः यमं गतः; यमः निरृतिं, निरृतिः वरुणं जगाम। ततः वरुणः, इन्द्रादिभिः सहितः, वायुम् उपेत्य; वायुः कुबेरं सह सर्वैः देवैः अगच्छत्। कुबेरः, ईश्वरमित्रः, सर्वैः देवैः सह, प्रस्थितः। तु स दैत्यः, बलमदेन पूर्णः, गदां गृहीत्वा, शिवारण्यं प्रति धावितः। शिवः तं अजित्यं ज्ञात्वा, देवैः सहितः, गुह्यपुरीं गतः, यत्र ब्रह्मादयः पुण्यदेवाः सिद्धाश्च पूजिताः। तत्र ब्रह्मा, जगत्कर्ता, विष्णुपादोदकसमुत्थे जलस्य मध्ये, व्योम्नि स्थितः, शुद्धजले गायत्रीं जपन्, क्षेत्रज्ञां देवीम् आह्वयत्। तदा देवाः क्रन्दन्तः ऊचुः—“रक्ष नः, प्रजापते! सर्वान् देवर्षिपितॄन् रक्ष! असुरभीतिं नः त्रातुम् इति।” एवं उक्तः, ब्रह्मा, देवसंघं दृष्ट्वा, चिन्तयामास—“एषा जगति भगवतः माया व्याप्यास्ति। अत्र नासुरा न देवाः—किम् एषा माया?” इति। एवं तस्य चिन्तयतः, तस्य शरीरेण कन्या उत्पन्ना, शुभवस्त्रधारिणी, मुकुटमालावदना, अष्टभुजा, प्रत्येकभुजे दिव्यायुधधारिणी। सा चक्रं, शङ्खं, गदां, पाशं, खड्गं, घंटां, धनुः, अन्यानि च आयुधानि धारयन्ती, पार्श्वे तूणीरं बिभ्रती, जलात् निर्गता।