यदा स देवाधिदेवेन ताडिताः सुराः तं सहसा सम्प्राप्तं दृष्ट्वा शीघ्रं शस्त्राण्यादाय रुद्रस्य अनुचराः अभवन्। तदा रुद्रः वासुकिं तक्षकं धनञ्जयं च चिन्तयन् तान् कङ्कणं मेखलां यज्ञोपवीतं च कृत्वा भूषणरूपेण धारयामास। तस्मिन् काले नीलाख्यो दैत्यराजः गजेन्द्ररूपं धारयन् शीघ्रं भवस्य समीपं समुपेत्य इन्द्रगजसमो बलवन् अभवत्। तं दैत्यं नन्दिना विज्ञाय वीरभद्राय दर्शितम्। वीरभद्रः सिंहरूपं गृहीत्वा तं शीघ्रं व्याघातयत्। ततः कालिम्बकसमानस्य तस्य गजस्य चर्म विदार्य रुद्राय समर्पितम्। रुद्रः तद् गजचर्म वस्त्ररूपेण धारयामास। ततो गजचर्माम्बरधारी नागाभरणविभूषितः स रुद्रः भीषणं त्रिशूलं गृहीत्वा स्वसैन्येन सह अन्धकस्य अन्वधावत्। तदा सुरासुरयोः महायुद्धं प्रववृते। तत्र इन्द्रः लोकपालाः स्कन्दः सेनापतिः अन्ये च सर्वे देवगणाः युद्धे समुपजग्मुः। एतत् महासंग्रामं दृष्ट्वा नारदः नारायणस्य समीपं गत्वा कैलासे दानवैः सह महान् युद्धः प्रवृत्त इति निवेदयामास। ततः जनार्दनः गरुडारूढः चक्रं गृहीत्वा तत्रैव आगत्य दानवैः सह समरे व्यतिष्ठत। तेन हरेण देवाः समुद्धृत्य युद्धे प्रवृत्ताः, किन्तु सर्वे शोकवशात् पलायनं चक्रुः। तत्र देवेषु पलायितेषु रुद्रः स्वयम् अन्धकस्य प्रति गतः। तत्र तयोः मध्ये रोमाञ्चकरमहद् युद्धमभवत्। तत्र रुद्रः त्रिशूलेन दैत्यं दृढं ताडयामास। यत्र यत्र तस्य अन्धकस्य रक्तं भूमौ पतितम्, तत्र तत्र अन्धका बहवो भीमरूपिणः उत्पन्नाः। एतद् अद्भुतं दृष्ट्वा रुद्रः अन्धकं त्रिशूलेन विव्याध, त्रिशूलाग्रे तं धारयन् परमेश्वरः तत्र ननर्त। तत्र उत्पन्नान्यन्यान्धकान् श्रीनारायणस्य चक्रेण निहतान्। त्रिशूलेन पुनः पुनः विदारितस्य अन्धकस्य रक्तधारासीत्कारात् अनवरतं रक्तप्रवाहः अभवत्। तदा रुद्रः क्रोधाविष्टः सन् तस्य मुखात् महती ज्वाला निष्प्रस्थिता। सा ज्वाला देवीरूपेण अभवत्, या योगिनां योगेश्वरीति प्रसिद्धा। अपरां च देवीं विष्णु-ब्रह्मा-कार्त्तिकेय-इन्द्र-यम-वराह-परमविष्णुभिः स्वस्वरूपेण सृष्टा। सा देवी पातालोद्धरणार्थं महेश्वरीति कथ्यते, राजन्, एवं अष्टौ मातरः अभवन्। एष कारणं क्षेत्रज्ञेन यत् उक्तं तदेव देवतानां शरीरेभ्यः सम्प्रसूतं मया कथितम्। कामः क्रोधः लोभः मदः मोहो ह्ययं पञ्चमः, मात्सर्यं षष्ठः मायैव सप्तमी, द्रोहश्चाष्टमी—एते अष्टौ मातरः इति विख्याताः। कामं योगेश्वरीं, क्रोधं महेश्वरीं, लोभं वैष्णवीं, मदं ब्राह्मणीं विद्धि। मोहः स्वयंभूः, कौमारी मात्सर्या, इन्द्रजा मात्सर्या, यमदण्डधारिणी मायैव, द्रोहः वराहः—एवं ताः परिगण्यन्ते। एषां समूहः कामादिः शरीरे एव प्रवृत्तः, यथा यथा रूपं गृहीतं, तथा मया उक्तम्। एभिः देव्या रक्तक्षये कृते, दैत्यस्य मायानाशः अभवत्; अन्धकः सिद्धिम् अलभत। एतत् आत्मज्ञानामृतरूपं सर्वं तव उक्तम्। यः प्रतिदिनं मातॄणां शुभोत्पत्तिं शृणोति, तं सर्वत्र ताः रक्षां ददति, नृप, दिने दिने। यः मातॄणां जन्म पाठयति, स लोके सदा पुण्यवान् भवति, शिवलोकं च गच्छति। अष्टमी तिथिं ब्रह्मणा ताभ्यः परमा दत्ता; यः भक्त्या ताः पूजयति, नित्यं बिल्वपत्रं भक्षयन्, ताः तुष्टाः तस्मै श्रेयः आरोग्यं च प्रयच्छन्ति। एतस्मिन्नेव काले प्रजापालः पप्रच्छ—“कथं माया उत्पन्ना, दुर्गा च, शुभा कात्यायनी च, या आद्ये क्षेत्रे स्थित्वा सूक्ष्मा पृथक् प्रकटिता?” तदा महातपाः उवाच—“पुरा, राजन्, सिन्धुद्वीपः नाम राजा आसीत्, बलवान् पराक्रान्तः, वरुणांशः, वनवासे तपसा स्थितः। सः संकल्पं कृतवान् यत् तस्य पुत्रः शक्रविनाशाय जायेत। सः महत् तपः कृत्वा स्वदेहं शोषयन् स्थितवान्। तं प्रजापालः पप्रच्छ—“कथं सः शक्रेण पीडितः, यत् शक्रवधाय व्रतं कृतवान्?” महातपाः उवाच—“पूर्वजन्मनि तस्य पुत्रः त्वष्टा नाम महाबलवान्, सर्वायुधैः अजय्यः, जलफेननिपातेन नष्टः। सः जलफेनघातेन तत्र निहतः। पुनः ब्रह्मवंशे जातः सिन्धुद्वीपः इति विख्यातः अभवत्। इन्द्रद्वेषं स्मृत्वा घोरं तपः कृतवान्। ततः कालेन शुभा वेत्रवती नदी मनुष्यरूपिणी भूत्वा भूषणैः अलङ्कृता तस्य राज्ञः तपोवनं समुपेत्य स्थितवती। तां सौन्दर्ययुक्तां दृष्ट्वा राजा क्रोधवशात् पप्रच्छ—‘काऽसि सुश्रोंगि? सत्यम् उक्त्वा वद।’ सा नदी प्राह—‘अहं जलपतिं पतिं वरुणं भार्या, वेत्रवती नाम पुण्या। त्वां समभिलषन्ती अत्र आगता।’ ‘योऽन्यस्य भार्यां कामयमानः भुङ्क्ते, स त्याज्यः, पापात्मा, ब्रह्महत्यादोषभाग्। एतद् ज्ञात्वा मां प्रतिगृह्य।’ इति उक्ता सापि राज्ञा कामवशात् उपभुक्ता। ततः साक्षात् द्वादशादित्यतेजसा शोभमानः पुत्रः जातः। वेत्रवत्यां जातः स वैत्रासुरः नाम अभवत्, महाबलवान्, प्राग्ज्योतिषपतिः। कालान्तरे सः युवा दृढबलः महायोगबलसम्पन्नः भूमिम् अखिलां विजित्य स्थातुम् अर्हत्।